Geçtiğimiz günlerde Dünya Çerkes Birliğinin kuruluşunun 20. yılı Nalçık’ta kutlandı. Bir sivil toplum örgütünün kuruluş amaçlarını gerçekleştirmesi ve gelişim hedeflerine ulaşması için 20 yıl yeterli bir zaman dilimidir. Etrafımıza baktığımızda başarılı diyebileceğimiz sivil toplum örgütlerinin büyük bir kısmının 20 yıl veya daha az bir zaman içerisinde hedeflerine ulaştıklarını görebiliriz.

Çerkes sivil toplum kuruluşlarının üst örgütlenmesi olan Dünya Çerkes Birliği’nin 20 yıl sonunda başarılı olup olmadığı üzerine düşünmenin ve bu konuda görüş belirtmenin, ulusunun geleceğini düşünen her Çerkesin hakkı olduğuna inanıyorum. Bunun için  Çerkes toplumunun 20 yıl önceki ve bugünkü durumuna kısaca bir göz atmalıyız. Bu zaman içerisinde ulusal sorunların çözümünde bir ilerleme kaydedilip edilmediğine bakmalı, DÇB’nin buna bir katkı sağlayıp sağlamadığına dikkat etmeliyiz.

DÇB’nin kurulduğu 90’lı yıllarda Çerkeslerin ulusal varlığı açısından en önemli sorunlardan biri, çeşitli ülkelere dağılmış olarak yaşayan Çerkeslerin ortak bir ulus bilincine sahip olmayışıydı. Özellikle anavatan dışındaki Çerkesler, kendilerini yaşadıkları ülke ulusunun bir parçası olarak kabul ediyor, tek bir Çerkes ulusunun çeşitli ülkelerde yaşayan parçaları olarak görmüyorlardı. Aradan geçen zaman içersinde Çerkeslerin ulusal bilinçlenmesinde bir gelişme olduğu görülse de, bu yeterli düzeyde değildir. Sivil toplum kuruluşlarımızın üye sayıları, miting ve anma günlerine katılım yetersizliği bu iddiayı doğrular niteliktedir. 

20 yıl içerisinde Türkiye ve diğer Orta Doğu ülkelerine dağılmış olarak yaşayan Çerkeslerin vatanlarına dönebilmeleri için önemli fırsatlar ortaya çıkmış fakat gerektiği gibi değerlendirilememiştir. Bu fırsatlardan bazıları sıralayalım:, 90’lı yılların başında kısa sürede Rusya Federasyonu vatandaşlığına geçilebiliyordu, yine 90’lı yılların sonunda konut fiyatları bugünkü değerlerinin onda biri düzeyinde ve 2000’li yılların başında toprak fiyatları oldukça düşüktü. Bu süre içerisinde Adigey’e yerleşen Ermeni ve Kürtlerin sayısı Adiğelerden onlarca kat fazladır. Bu durumda dönüş konusunda da bir başarıdan söz etmek mümkün değildir.

20 yıl önce diaspora Çerkesleri için asimilasyon, ulusal varlığı tehdit eden en büyük tehlikeydi. Bu yüzden diaspora Çerkesliği 20 yılda ağır kayıplara uğramıştır. Çerkesçe bilme ve konuşma yaşı 50’lere yükselmiştir. Asimilasyon tehlikesi diasporayla sınırlı kalmamış, anavatanda da baş göstermiştir. Günümüzde cumhuriyetlerimizin eğitim kurumlarında Çerkesçenin önemi günden güne azalmaktadır. Radyo ve televizyon yayın süreleri ihtiyacı karşılamaktan çok uzaktır. Mevcut yazarlarımız, Sovyetler Birliği zamanında yetişmiş olup, 70 yaşın üzerindedir. Birliğin yıkılmasını takip eden süreçte yetişmiş bir yazarımız yoktur.

Özetleyecek olursak, Çerkes toplumunun son 20 yılda ulusal sorunları azalmamış, aksine artmıştır. Toplumumuzun ulusal sorunlarını çözecek sivil toplum kuruluşlarını oluşturamamış olduğu inkar edilemez bir gerçektir.  Dünya Çerkes Birliğini de bu kapsamda görmek gerekmektedir.

20 yıl içerisinde DÇB sayesinde önemli bir ulusal sorunun çözümünde ilerleme sağlandığını  söylemek mümkün değildir. DÇB ile ilgili olarak bir çok insanın ortak görüşü, birlik sayesinde dünya Çerkeslerinin bir araya gelip birbirlerini tanıma fırsatı bulduğu şeklindedir. Bunun ötesinde DÇB’nin etkili bir varlığından sözetmek mümkün değildir.

Kuruluş yıllarında, Çerkes ulusal bilincinin yükseltilmesi, asimilasyona karsı toplumsal direncin artırılması, anavatana dönüş vb konularda DÇB’ne büyük umutlar bağlanmıştı. DÇB zaman içerisinde, genel kurul ve yönetim kurulu toplantıları yapmak, ilgili makam ve mercilere mektup ve telgraflar göndermek dışında ulusal sorunların çözümü alanında etkili bir çalışma gerçekleştirememiştir. Bu nedenle kendisine bağlanan umutlar günden güne tükenmiştir. Dünya Çerkeslerinin birlik ve beraberliğini temsil eden güçlü ve itibarlı bir sivil toplum kurumu olma başarısını gösterememiş, yasalarda tanımlandığı şekliyle sıradan bir dernek olarak kalmıştır. Bir sivil toplum kuruluşu olma özelliğini de koruyamamış, çalışma imkan ve koşulları devletçe sağlanan, yönetimi devlet tarafından belirlenen bir yarı sivil toplum kuruluşuna dönüşmüştür. Bu duruma gelinmesinde kendisine bağlı sivil toplum kuruluşlarının DÇB’ne sahip çıkamayışlarının, çalışma ve politikalarını denetlemede yetersiz kalışlarının da önemli payı vardır.