. ÇERKESÇE YAŞAMAMALI MI?!.

. “Çerkesçe Öğrenim”e ilginin azalmasının nedenleri çoktur. Ancak
en başta gelen nedeni, “Slav Yazısı” prangasının ona vurulmuş
olması ve bu durumun; üniversitelerin dilbilimle ilgili akademik
çevreleri ile Çerkes Sivil Toplum Kuruluşları yöneticileri tarafından,
toplumu’nun arzu ve isteklerine aykırı olarak ısrarla savunulmasıdır.
. Dünyanın en mükemmel kitapları, en iyi öğretim dokümanları, en
iyi öğretmenleri sağlansa da; Çerkes Dilleri’ne uymayan, onların
yazılarını yeterince "okunuşlu ve kullanışlı" duruma getiremeyen,
başka bir ifade ile söz konusu dillerde, insanın algılama ve ruhsal
yapısına uygun bir yazı oluşturamayan “Slav Yazısı” ile; Çerkes
Dilleri’nin yeni nesillere yaygın olarak öğretilebilmesi mümkün
değildir. Slav Yazısı ile Çerkes Dilleri’ni öğrenenlerin sayısı, o dilleri
unutanların sayısının % 3' ü kadar dahi olamayacaktır. Çünkü Slav
Yazısı, teknik olarak Çerkes Dilleri’ne uygun olamamaktadır. Slav
Yazısı’nın imlâsı bu dillere ağır gelmektedir. Bu durum, iki nedenden
kaynaklanmaktadır. Adıgece’nin ses özellikleri ile Slav Harfleri’nin
orfografik özelliklerinden kaynaklanmaktadır. Bu hususu biraz
açacak olursak; Adıgece’nin ünsüz sesleri çok olup, çok ünsüzlü
hecesi olan kelimelerinin miktarı ile bunların kullanım yoğunlukları
fazladır. Slav Yazısı’nın ise, dik çizgilerle oluşan harflerinin miktarı
çoktur. Bu harfler; çok ünsüzlü hecesi olan kelimelerin yazılarını
metin (tekst) içerisinde yeterli olarak “okunuşlu ve kullanışlı” duruma
getirememektedirler. Slav Yazısı ile yazılmış Adıgece bir metin
içerisinde; çok ünsüz harfli hecesi olan kelimelerin harflerinin
seçilmeleri, seslerinin anlaşılmaları, bunların anlamlarının okuma
süresince zihinde tutulması zor olmaktadır. Bu sebepten dolayı
Slav Yazısı ile yazılmış Adıgece yazıların okunmaları zevkli değil,
tam aksine sıkıcı ve sıkıntılı olmakta, bu durum ise, insanı Adıgece
yazı yazmaktan ve Adıgece’yi kullanarak çalışmaktan soğutmaktadır.
Başka şekilde söylemek gerekirse; bu dillerin kendi doğal kullanışlı
yazı sistemlerinin öğretimde kullanılmasına müsaade edilmediği ve
ısrarla dayatılan yazı sistemi de bu dillerde kullanışlı olamadığı için,
Çerkes Dilleri’ni bilenler dünyada gittikçe azalmaktadır. UNESCO
da bu dillerin kısa zaman içinde öleceklerini belirtmekten başka bir
şey yapmamaktadır. UNESCO’nun esas görevlerinden birisi de, bu
“Kültürel Jenosid”i durdurmak olması gerekirken tam aksine olarak
olaya seyirci kalmayı tercih etmektedir. Bu durumlar görüldüğü ve
bilindiği halde; Slav Yazısı’nın Çerkes Dilleri’nde kullanılmasına
devam edilmesi için ısrar edilmektedir. Rus Yönetimi'nce; bu dillerde
yazı değişikliği yapılamayacağı hakkında, kanunla yasak getirilmiştir.
Bu yasak, çok haksız bir durumdur. İnsan haklarının ayaklar altına
alınmasıdır. Bu durum; insan haklarının genel olmadığını, ancak
uygun görülen halklar için söz konusu olabileceğini göstermektedir.
. Çerkesler, yaşayabilmek için kendilerini savunma dışında
dünyada hiçbir ulusa ve insanlara saldırmamışlar ve onlara herhangi
bir zarar vermemişlerdir. Ama Çerkesler’e en ağır jenosid
uygulanmıştır. Fiziki jenosid yeterli görülmemiş, jenosidden arta
kalan insanların % 90’ı öz vatanlarından sürülmüşlerdir. Bunların
% 90’ı da sürgün yollarında ölmüştür. Bu kadar zülum de yeterli
görülmemiş, sağ kalanların üzerinde bu güne kadar devam eden
acımasız bir “Kültürel Jenosid” uygulanmıştır. Bu da yeterli
bulunmamış ki, diyasporada kültürel bakımdan tam da nefes
alabilecekleri bir sırada, bir takım gizli temaslarla “Slav Yazısı”
prangasının diyasporadaki insanlara da vurulması sağlanmıştır.
Şimdi ise, bu pranga sayesinde Çerkes Kültürü’nün ihyâ olacağı
söylenerek Çerkes Toplumu ile alay edilmektedir!..
. Dünya’daki bilim insanları ve akademisyenler; Çerkes Dilleri’ne
ve Çerkes Kültürü’ne sahip çıkmazlarsa, kısa bir zaman içinde bu
diller ve Çerkes Kültürü dünyadan tamamen silinecektir. Çerkesler’in,
dillerini ve kültürlerini yaşatmak için önlem alabilmeleri mümkün
değildir. Çünkü, sadece kanunla yasak konulmakla kalınmamış, bir
takım gizli temaslarla “yazı prangası”nın diyasporadaki insanlara da
vurulması sağlanmıştır. Slav Yazısı teknik olarak Çerkes Dilleri’ne
uymasa da, Çerkesler bu yazıyı kullanmak zorundadırlar. Bunun
anlamı şudur: Çerkesler; dillerinin ve kültürlerinin ölümünü, elleri
bağlı olarak seyretmek zorundadırlar. Bu ne biçim bir adalet?!. Ne
kadar haksız ve hazin bir durum!..
. Değerli akademisyenlere, bilim insanlarına ve vicdanı olan bütün
aydınlara soruyorum: Lütfen aynı haksızlığın size de yapıldığını bir
düşünün! Öyle bir dünyada siz mutlu olabilir misiniz?!. Konunun çok
üzücü olan bir tarafı da; Avrupa ve dünyanın diğer ülkelerindeki bilim
insanlarının, akademisyenlerin bu kültürel jenoside ses
çıkarmamaları ve Türkiye’deki akademisyenlerin ise bu kültürel
jenoside katkıda bulunmalarıdır. Kanaatime göre Çerkes Dilleri ve
Kültürü; dünya ülkelerine ve insanlığa zararlı değildir. Tam aksine
Çerkes Kültürü; dünyaya güzellikler, moral değerleri, insani değerler,
güzel duygular ve sanatlar katmaktadır... Bu nitelikleri taşıyan Çerkes
Kültürü’nün ve onun dili Çerkesçe’nin yaşamaması mı gerekiyor?!.
. Çerkes Dilleri ve Çerkes Kültürü’nün yaşayabilmesi için onun,
ilk önce teknik olarak kendisine uymayan “Slav Yazısı” prangasından
muhakkak kurtarılması gerekmektedir. Kafkasya'daki kimi cesaretli
Çerkesler de “Slav Yazısı'nın Çerkes Dilleri’ne uymadığını" açıkça
ifade etmektedirler. Ama her ne hikmetse, Slav Yazısı'nın bu dillerde
kullanılmasına devam edilmesi için bizim akademisyenlerimiz başta
olmak üzere çok ısrar edilmektedir. Âdeta "Slav Yazısı'nın Adıgece'yi
boğmasına seyirci kalınması ve hatta marifetli kişi ve kuruluşlarca
bu kültürel jenoside katkıda bulunulması" için bütün dünya anlaşmış
gibidir. Ne diyelim, dünyaya hayırlı olsun…(!..)
. Ancak kanaatime göre yanlış yapılmaktadır. “Kültürel Jenosid”i
uygulayanlar ile onlara çanak tutanlar, aslında kendilerinin çukurlarını
kazmaktadırlar!.. Yeterli bir inceleme yapıp etraflıca düşünürlerse,
yaptıklarının ve haksız uygulamalarının çok yanlış olduklarını, kendi
çıkarlarına da uygun olmadıklarını görebilirler!.. Gene de şövence
düşünüş ve tutumlarında ısrar edeceklerse, artık kendileri bilirler…
Ama yanlışlarının gelecekteki acısını muhakkak hissedeceklerdir!..
Demek ki onlar, GRİ BİR DÜNYAYI tercih ediyorlar. Bu durumda
kendilerine, “GRİ DÜNYANIZ SİZLERE HAYIRLI OLSUN!..” demekten
ve iyilikler dilemekten başka yapılabilecek bir şey yoktur… Bizler de,
artık içi boş sözlere kanıp umutlanmamalıyız…
. Madem Çerkes Dilleri ile Çerkes Kültürü’nün yozlaştırılmadan
yaşatılması sahiden istenmiyor, o halde niye bu insanlar boş yere
oyalanıyor?!. Onların zamanları kendilerinden niye çalınıyor? Bu
insanlara dürüst olarak davranılsa da, “Artık Çerkesçe’nin ve Çerkes
Kültürü'nün yaşatılmasına gerek duyulmadığı” kendilerine söylense
ve ona göre davranılsa daha doğru ve etik bir hareket olmaz mı?!.
Çerkesler, kendilerine dürüst olarak davranılmayı hak etmiyorlar
mı?!.
. Adıge Toplumu'ndan bir kişi olarak; Türkiye'nin ve Dünya'nın
akademik çevreleri ile dilbilim insanlarına şunu söylemek istiyorum:

. ÇERKESÇE’NİN ÖLMESİ; SİZLER İÇİN, HERKES İÇİN VE
DÜNYA İÇİN HİÇ DE İYİ OLMAYACAKTIR!..

. Yılmaz Özcan
. 29.11.2014

CHERKESSIA Sytem yi Editor Lhap'em; sy txiqhaxer g'izerytam chh'ak'e, f'ic'e xuizoc'ir. 26.04.2014 YEMUZ Yilmez

. ADIGECE’Yİ GELİŞTİREREK YAŞATMALIYIZ!..

. Değerli Adıgeler,

1. “Slav Yazısı’nın Adıgece’ye uygun yazı olduğu” söyleminin artık
inandırıcılığı kalmamıştır. O söylemin doğru olmadığını; politik ve
ideolojik mülâhazaların dışında tam bilimsel olarak kanıtlayalım:
. Adıgece’nin ünsüz sayısı çok olup, Slav dillerinden farklı olarak,
ünsüz harfi çok olan heceyle oluşan kelimeleri ve onların kullanım
yoğunlukları fazladır. Slav Yazısı’nın dik çizgili biçimdeki harflerinin
sayısı çoktur. Bu harfler, çok ünsüz harfli heceyle oluşan kelimelerin
yazılarını metin (tekst) içerisinde yeterli olarak “okunuşlu ve kullanışlı”
duruma getirememektedirler. Slav Yazısı ile yazılmış Adıgece metin
(tekst) içerisinde; çok ünsüz harfli hecesi olan kelimelerin harflerinin
seçilmeleri, seslerinin anlaşılmaları ve bunların anlamlarının okuma
süresince zihinde tutulması çok zor olmaktadır. Başka bir ifade ile
söylemek gerekirse, bu yazının imlâsı Adıgece’ye ağır gelmektedir.
Slav Yazısı; Adıgece’de, insanın algılama ve ruhsal yapısına uygun
bir yazı oluşturamadığı için, Slav Yazısı ile yazılmış Adıgece yazıların
okunmaları zevkli değil, tam aksine sıkıcı ve sıkıntılı olmakta, insanı
Adıgece ile yazı yazmaktan ve Adıgece’yi kullanarak çalışmaktan
uzaklaştırmaktadır. Bundan dolayı Kafkasya’da Adıgece’yi bilenler
gittikçe azalmaktadır.
. Yeterinden çok daha uzun bir zaman olan 80 yıllık uyguluma, Slav
Yazısı’nın Adıgece’ye uymadığını göstermiştir. Bu duruma rağmen Slav
Yazısı’nın kullanılmasına devam edilmesi için ısrar edilmesi ve kanunla
yasak getirilmesi, çok haksız bir durumdur. Bu yazı, Adıgece bilenleri
gittikçe azaltmasaydı haklı bir nokta olabilirdi. Yönetimler; zulüme
ve kültürel jenoside devam etmek istiyorlarsa, bu, onların bileceği bir
husustur. Biz; insanlar arasında antipatiyi arttıran değil, saygı ve sevgiyi
arttıran ilişkilerin çoğaltılmasından ve bunun için adaletli olan kararların
alınmasından yanayız. Elbet ileride adaleti gerekli gören yönetimler de
olacaktır. Ancak adaletli kararlara ulaşmak için geçecek olan zaman,
bütün insanların zararıdır.
. Slav Yazısı; teknik olarak Adıgece’ye uygun olamadığından, 80 yıldır
Adıgece’yi nefes aldırmadan boğmaktadır. Artık Adıgece’yi öldürmek
üzeredir. Çok aleni olan bu durumu, Adıgeler gecikmeden muhakkak
görebilmeliyiz.
2. Adıgece’nin ölmesi demek, Adıge Kültürü’nün de ölmesi demektir.
Adıge Kültürü, Dünya'ya güzellik katan bir kültürdür. Adıge Kültürü’nü
oluşturan Adıgece ölmese daha iyi olur, diye düşünüyorum.
3. Size, Adıge Yazısı’nı (Adighe Txik’er’i) açıklayan yazıları ilişikte
sunuyorum.
4. Adıge Yazısı (Adighe Txik’er); Adıge Dilbilimcileri tarafından bir
yüzyıldan çok bir zaman içerisinde ortaya çıkarılmış olan, dilbilimin
bütün bilimsel kriterlerine uygun olan, Adıgece’nin yazılarını yeterli
olarak “okunuşlu ve kullanışlı” duruma getiren, Adıgece’nin ne kadar
güzel olduğunu gösterebilen ve alternatifsiz olan tek yazı sistemidir.
5. Adıgece’nin yaşayabilmesi için; Adıgeler, gecikmeden toplumca
Adıge Yazısı’nı kullanmaya başlamamız gerekmektedir. Onu çabuk
bir şekilde Adıgelere öğretebilmemiz için, para ve pul gerektirmeyen
çok kolay bir işi toplumca yapmamız gerekmektedir. Önerim olan o
kolay iş şudur:
. İlişikteki yazılarda açıklanmış olan “Adıge Yazısı”nı; tanıdığımız
tüm Adıgeler’e ulaştırıp onlara tanıtalım ve öğretelim. Gençlerimize,
şarkı ve şiirlerini “Adıge Yazısı” ile yazmalarını önerelim. “Adıge
Yazısı”nı hiç gecikmeden çocuklarımıza öğretelim.
6. O kutsal işimizi, beraberce en çabuk şekilde gerçekleştirmemiz
gerektiği hususunda, bütün Adıgeler’e ricada bulunuyorum!
7. Adıgece’nin yaşamasını sahiden istiyorsak; o kolay işimizi bir
an evvel toplumca yapmamız gerekmektedir. Onu müteakiben de
çok çabuk bir şekilde Adıge Kültürü’nü, “Adıge Yazısı” ile Adıgece
yazarak onları da Adıgeler’e ulaştırmamız gerekmektedir.
8. Adıge Yazısı üzerinde kimseyle hiçbir polemiğe girmeden onu
hemen kullanmaya başlamamız; güzel biçimlerde, doğru olarak ve
üzerinde özenerek kullanmamız gerekmektedir…
9. Adıgece’yi geliştirerek yaşatmazsak, toplumsal işlerimiz hiçbir
zaman düzelmeyecektir. Adıgece’yi geliştirerek yaşatmalıyız!..
. Gerçek Adıge Ruhu olan Adıgeler! Sizi çağırıyorum!

. ADIGECE ÖLMESİN!..
. GELİNİZ!
. ADIGECE’Yİ GELİŞTİREREK YAŞATALIM!..

Yılmaz ÖZCAN
30.03.2014
K.Maraş - Turkey

EKLER:
. 1. Adighebzer Xedqhaaxhuew Dqhapsewin Xueeys!..
. 2. Adıge Yazısı’nın Yeri
. 3. Adıge Yazısı
. 4. Circassian Writing
. 5. Adighe Txik’er
. 6. Abzeh Diyalekti'nin Yazılışı
. 7. Abezexe Diyalekytim yi Txik'er
. 8. İsimlerin Yazılışı / Ts’e Txik’er / Adighebzem yi Maq Tablor
. 9. Ye-a Dixueevqhaajhe!..
10. Wisag’uem Deejhuwin


. ADIGE YAZISI’NIN YERİ

. Toplumların kullandıkları yazı sistemleri; bulunduğumuz hız
çağında, hız kriteri esasına göre oluşmuş olan iki kategoriden
birinde yer almaktadırlar. Bu yazı kategorileri şunlardır:
. 1. Sadece standart latin harflerini kullanan yazı sistemleri.
. 2. Özel harf de bulunduran yazı sistemleri.
. Bunlardan ilk gruba giren yazı sistemleri, birinci lig yazıları
olup teknik gelişmelerin tüm olanaklarından yararlanırlar. Çünkü
bu yazılar, tüm programlara ve yeni gelişmelere uyumludurlar ve
işlemlerde hızı azaltmazlar.
. İkinci gruba giren yazı sistemleri; alt liglerde yer alırlar ve
kullanılan özel harfleri destekleyen programlardan yararlanırlar.
Ama yeni teknik gelişmelere aynı anda uyumlu olamazlar, bunun
için aracı programlara gereksinim duyarlar. Bu durum; donanımın
ve personelin birim zamandaki verimini ve hızını azaltır. Ayrıca her
font özel harfleri desteklemez. Almanlar bu durumdan kurtulmak
için; yakın bir geçmişte, yüzlerce sene kullandıkları ve büyük B
harfinin aşağıya doğru kuyruklu bir biçiminde olan özel harfi terk
ederek onun ses değeri olan iki “SS” harflerini kullanmaya karar
verip uygulamaya hemen koymuşlardır. Başka bir ifade ile “harf
tasarrufu” prensibini ( !?. ) bozmuşlardır. Böylece yazıları birinci
lige uyumlu duruma geçmiştir.
. Adıge Yazısı (Adighe Txik’er); Adıge Dilbilimcileri tarafından
bir yüzyıldan daha çok bir zaman içerisinde ortaya çıkarılmış olan
(başka bir ifade ile tarihsel derinliği olan), dilbilimin tüm bilimsel
kriterlerine uyan, Adıgece’nin yazılarını yeterli olarak “okunuşlu
ve kullanışlı” duruma getirebilen, onun güzelliğini gösterebilen ve
birinci lig koşullarına tam uygun olan bir yazı sistemidir.
. Adıge Yazısı’nın kuruluş biçimi; onun, yukarıda sözü edilen
özellikleri noksansız olarak taşıdığını göstermektedir. Bunu tam
kanıtlamak için, Adıge Yazısı’nın kuruluşunu kısaca özetleyelim:
. 1. Adıge Yazısı’nda “ c ” harfi, Türkçe’nin “ ş ” harfinin sesi
değerindedir. “ c ” harfinin Türkçe’deki ses değeri, yalnız Türçe’ye
özgüdür. Dillerin yazı sistemlerinde birkaç harf; kullanıldığı dile
uygun olarak o dile özgü olan ses değerleri taşıyabilmektedirler.
“ c ” harfinin Adıgece’deki ses değeri; bu dile uygun düşmekte
ve “ ş ” sesinin Adıgece’deki farklı türevlerinin Adıgeceye uygun
olarak okunuşlu biçimlerde yazılmalarına olanak sağlamaktadır.
. 2. Adıge Yazısı’nda “ i “ harfi, Türkçe’nin “kalın ı” harfinin sesi
değerindedir. Adıge Dilbilimci KUBE Şaban da, “ i “ harfini “kalın ı”
sesi değerinde kullanmıştır. Batılılar da, Türkçe ve Doğu Avrupa
dillerinin “ kalın ı ” seslerini aynı şekilde yazmaktadırlar. İnternette
de durum öyledir.
. 3. Adıge Yazısı’nda “ x ” harfi; Grekçe’de olduğu gibi “ ince k ”
sesi ile “ h ” sesinin birleşimi olan bir ses değerindedir.
. 4. Yukarıda ses değerleri belirtilen “ c, i, x ” harflerinin dışında
kalan 23 latin harfinin Adıgece’deki ses değerleri, Latince’de ve
Türkçe’de olduğu gibidir.
. 5. Adıge Yazısı’nda birleşik harflerin oluşum kombinasyonları,
hem Batı yazı normlarına ve hem de Adıgece’nin tüm özelliklerine
uygundurlar.
. Yukarıdaki açıklamalardan tam olarak görüldüğü üzere, Adıge
Yazısı (Adighe Txik’er), aşağıdaki genel özellikleri taşımaktadır:
. a. Oluşumunun tarihsel derinliği ve doğallığı vardır.
. b. Kuruluşu Batı yazı normlarına tam uygundur.
. c. Türkçe’nin ve latin yazısı kullanan diğer dillerin yazıları ile
barışıktır.
. d. Adıgece’nin özelliklerinin bütün gereklerini sağlamaktadır.
. e. Adıgece’nin yazılarını yeterli olarak “okunuşlu ve kullanışlı”
duruma getirebilmektedir.
. f. Birinci kategori yazı sistemlerinin tüm özelliklerine sahiptir.
. Yukarıdaki özellikleri ve daha başka özellikleri taşıyan Adıge
Yazısı (Adighe Txik’er), Adıgece için alternatifsiz ve milli olan tek
yazı sistemidir. Adıge Toplumu’nca bir an önce harekete geçilerek
yoğun bir biçimde kullanılması gerekmektedir.

Yılmaz Özcan
30.03.2014
K.Maraş – Turkey


. ADIGE YAZISI

“ADIGE YAZISI”NIN OLUŞUMU

1. Ünsüz seslerin arkalarında onlara bitişik olarak gelen bağımlı ünlü
sesler; “ a , aa , e ,ee , i , o , u , uu , y ” sade ünlü harfleri ile yazılırlar.
2. “ g’, h , h’, q , q’, qh , xh ” ünsüz seslerinin (harflerinin) arkalarında
gelen “ kısa a ”sesi bir “ a ” harfi ile ve “ uzun a ” sesi iki “ aa ” harfi ile
yazılırlar. Diğer ünsüz seslerin arkalarında gelen “ kısa e ” sesi bir “ e ”
harfi ile ve “ uzun a ” sesi ise bir “ a ”harfi ile yazılırlar.
3. “ İnce-uzun e ” sesi, her zaman iki “ ee ” harfi ile yazılır.
4. Türkçe’deki “ kalın ı ” ünlü sesi, Adıgece’de “ i ” harfi ile yazılır.
Ancak “ y ” harfinin arkasında gelen “ i ” harfinin sesi, daha ince
olarak okunur.
5. “ o ” harfinin sesi uzun olarak çıkar.
6. “ g , g’, k , q , q’, qh , x , xh ” ünsüz seslerinin arkalarında gelen
“ yarım u ” sesi bir “ u ” harfi ile ve “ uzun u ” sesi iki “ uu ” harfi ile
yazılırlar. Diğer ünsüz seslerin arkalarında gelen “ uzun u ” sesi ise bir
“ u ” harfi ile yazılır.
7. Türkçe’deki “ ince i ” ünlü sesi, Adıgece’de “ y ” harfi ile yazılır.
Ancak “ g , k ” harflerinin arkalarında gelen “ y ” harfinin sesi yarım
ünlü olarak çıkar.
8. Yan yana gelen iki “ yy ” harfinden önde olan “ y ” harfi onun ünlü
sesini ve arkada olan “ y ” harfi ise onun ünsüz sesini gösterir.
9. Sade ayrılan ünlü sesler; kelimelerin ilk sesleri olarak geldiklerinde
“ a , aa , ee , i , o , uu , y ” sade ünlü harfleri ile ve kelimelerin içlerinde
ya da sonlarında geldiklerinde harflerinin önlerine kısa çizgi ( - ) işareti
konarak g“ -a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y ”rupları ile yazılırlar.
10. Birleşik ayrılan ünlü sesler; kelimelerin ilk sesleri olarak
geldiklerinde “ ua , ue , uee , ui , uy ” birleşik ünlü harfleri ile ve
kelimelerin içlerinde ya da sonlarında geldiklerinde birleşik harflerinin
önlerine kısa çizgi ( - ) işareti konarak “ -ua , -ue , -uee , -ui , -uy ”
grupları ile yazılırlar.
11. Serbest ünüz seslerin bir kısmı sade ünsüz harfleri ile ve bir kısmı
ise birleşik ünsüz harfleri ile yazılırlar.
12. “ c ” harfi “ ince ş ” sesini ve “ ch ” grubu ise “ kalın ş ” sesini gösterir.
13. “ g , k ” harflerinin arkalarında gelen ince ünlü harfler; onları, ince
ünsüz sesleri ile okutur. Ancak “ gegu ” kelimesinin “ ge.. ” grubu,
“ dje.. ”sesiyle de okunabilir.
14. Ünsüz ses olarak gelen “ h ” harfi, kesintisiz olarak çıkan ses
gruplarını oluşturur.
15. Arapça’nın “AYIN” harfinin ünsüz sesi, “ i ” harfi ile yazılır.
16. “ x ” harfi, normal olarak “ ince k ” sesi ile “ h ” sesinin birleşimi
bir sesle okunur. Ancak çoğul eki olarak gelen “ xe ” grubu, Türkçe’nin
“ ha ” sesiyle de okunabilir.
17. “ g , k , u ” harflerinin arkalarında olmadan tam ünlü harflerin
önlerinde veya arkalarında gelen “ y ” harfi, Türkçedeki ünsüz sesi
ile okunur.
18. Sıkılmış ünsüz sesler, ünsüz harflerinin arkalarına apostrof ( ’ )
işareti konarak ya zılırlar. “ g’ ” grubunun apostrof işareti “ g ” harfinin
kalın ünsüz sesini ve “ k’ ” grubu nun apostrof işareti ise “ k ” harfinin
ince ünsüz sesini sıkar.
19. Birleşik ünsüz harflerin birleşen harfleri; biribiri arkasında ama
birleşmeden ayrı sesler olarak geldiklerinde, aralarına kısa çizgi ( - )
işareti konarak yazılırlar.
20. Adıgece’nin “zarf-fiil” kelimeleri; seslerin yazılışlarına örnek olarak
verilen kelimelerden “zarf-fiil (gerundium)” olanların yazıldıkları gibi
yazılmalıdırlar.

. - 1 - 2014 Yılı - Yılmaz ÖZCAN


ADIGECE’NİN SESLERİNİN YAZILIŞLARI
. (KABARAY DİYALEKTİ)

“ a = kısa a ” sesi olarak: “ aa = uzun a ” sesi olarak:
( g’ ) g’ah’ : getir . . g’aah’ : getiriyorlar
( h ) ha : o (zamir) . . haa-a : değil, hayır
( h’ ) xeh’at : giriyordu . . xeh’aat : girmişti
( q ) qab : kabak . . qaabze : temiz
( q’ ) q’a : mezar . . q’aachh’a : mezar başı
( qh ) qha : yıl, sene . . qhaatxe : ilkbahar
( xh ) yitxha : çizgi çiz . . yitxhaat : çizilmişti

“ kısa e ” sesi: “ a = uzun a ” sesi olarak
mel : koyun maze : ay
ne : göz dame : kanat

..ee
f’eey : kirli teep’e : üstünü ört, kapat
yeeky : adım atıyor g’eex : (ot) biçiyor; aşağıya in

..i
ci : at zi : bir
yiz : içi dolu bide : sert

..o
nobe : bugün xoh’a : giriyor (suya vb.)
bo : ahır txuog’ue : bizim için gidiyor.

. “ u = uzun u ” sesi olarak
. bzu : kuş
. t’u : iki
..y
sy : benim sych : üç bıçak
cyt’ : iki at g’yx : içinden çıkar

..yy
cyyin : bir şeyi uzatmak k’yyin : bağırmak
byy : düşman fyyin : ıslık çalmak

a , aa , ee , i , o , uu , y
ane : yemek masası ot : kenarında duruyor
ade : pense, kıskaç oh’a : kenarına yaklaşıyor
aax : ondan alıyorlar uuwin : ulumak
aaxar : ondan aldıkları uuwir : uluyan
eeyin : kötü olmak yt’ : iki el
eex : o ondan alıyor yxir : elinden aldığı şey
ix : ondan al
iqhin : elinde bulundurmak

-a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y
jis-at : söylüyordum t-ok’ : önümüzden çekiliyor
yip-at : boyuyordun si-ot : önünde duruyorum
jis-aat : söylemiştim ne-u : insan yüzü, sima
jy-aat : söylemişti xee-u : içine batırıyor
s-eex : elimden alıyor g’a-uuwt : uluyordu
p-eex : senden alıyor de-uuwir : beraber uluyan
t-ix : elimizden al g’if-yxt : elinizden alıyordu
s-ix : elimden al p-yxar : senden aldığı şey
ye-i : “inat” ünlemi
acri-i : aşure

- 2 -

ua , ue , uee , ui , uy
uax : açıyorlar uixin : açmak
uade : kenarına dikiyorlar uiv : kalın
ueten : açıklamak uyxir : açmakta olduğu şey
uexu : iş uyder : kenarına diktiği şey
ueex : açıyor
ueede : kenarına dikiyor

ua , -ue , -uee , -ui , -uy
so-uate : açıklıyorum g’i-uik’ : bu yana çekil
zi-uax : açıyorlar t-uik’ : önümüzden çekil
p-ueten? : açıklar mısın? f-uyxt : önünüzden alıyordu
s-uetin? : masaj yapayım mı? s-uyxir : önümden aldığı şey
t-ueex : önümüzden alıyor
zi-ueex : açıyor

b
nibe : karın
c
cate : kaymak
ch
chabe : yumuşak
d
danew : ipek olarak
dz
dzeliw : söğüt olarak
f
fe : siz; deri
g
gaz : gaz
gerc : fasulye
gegu : oyun; düğün
gy
gyane : gömlek
yigyi : şimdi
yeegy : eğiriyor
gu
degu : sağır
gh
jighiw : ağaç olarak
h
hane : anne
hade : baba
i
ialemet : acayip
maine : mânâ, anlam
j
bajew : tilki olarak
jh
jhi : eski; rüzgâr
k
karton : karton
kontrol : kontrol
kezuwe : sırayla
ky
kyar : çatlamış olan
yakyiw : onlar adım atarak
yeeky : adım atıyor
ku
h’akuiw : fırın olarak

- 3 -

l
li : et
lh
lhi : kan
m
maze : ay
n
ne : göz
p
pe : burun
q
qab : kabak
qaabze : temiz
g’aqeeyin : genirmek
qoplhe : zulaya bakıyor
qoh’a : ardına geçiyor
qu
mequiw : kuru ot olarak
qh
qha : yıl
qhaatxe : ilk bahar
qheeyin : ağıtla ağlamak
qhu
meqhu : kuru hale geliyor
r
weram : cadde
s
se : bıçak
wines : evdir
t
mate : sepet
ts
tsi : yün
v
guiven : gecikmek
w
wade : çekiç
x
xade : bahçe
xoh’a : katılıyor
xu
nexu : ışık
txuog’u e : bizim için gidiyor
xh
pxha : odun, ahşap
xheeyin : kımıldamak
xhu
g’axhuiw : oluşarak
y
yatx : yazıyorlar
yege : oku; çağır
yoge : okuyor; çağırıyor
z
ze : bir defa, bir kez

- 4 -

c’
c’ale : genç
f’
maf’e : ateş
g’
g’ag’uen : gelmek
g’aag’ue : gel
g’eege : oku; çağır
g’oplhe : bu yana bakıyor
g’oh’a : ortaya çıkıyor
g’u
yeg’u : uygun
h’
h’alhe : yük
k’
k’apse : halat, ip
nek’eguugu : göz arpacığı
l’
l’i : erkek, er, adam
p’
p’e : yatak; yer
yip’-a? : beslemiyor mu?
q’
q’a : mezar
q’u
q’uih’ : gemi
t’
nat’e : alın
g’yt’-am : kazmıyor
ts’
ts’e : isim, ad

xuezin : Cer xued-zas: Sütünü süzdük. zin : Cer d-zas : Sütü süzdük
yisen : Pqor yit-sas : Direği diktik xesen: Jigh xet-sas : Ağaç diktik

g’uenu : gidecek (gelecek zamanda). g’ueniw : gitmek için (zarf-fiil).
yidinu?: dikiş dikecek mi? ( ” ” ). dzeliw : söğüt olarak ( ” )

- 5 –


. ADIGHE TXIK’ER

. “ADIGHE TXIK’ER” G’IZERIXHUIR

1. Maq de-uxem ya wijhxem g’ytxew habixem g’aaguetxew g’aag’ue
maq ui zeecexer; ya “ a , aa , e , ee , i , o , u , uu , y ” maq ui h’arf
zaquexemk’e dotxir.
2. “ g’, h , h’, q , q’, qh , xh ” maq de-uxem ya wijhxem g’ytiw g’aag’ue
“ a k’ec’ ”maqir zi “ a ” h’arfk’e, “ a k’ih’ ” maqir “ aa ” h’arfyt’k’e
dotxir. Hadireey maq de-u-xem ya wijhxem g’ytiw g’aag’ue “ e k’ec’ ”
maqir zi “ e ” h’arfk’e, “ a k’ih’ ” maqiry zi “ a ” h’arfk’e, dotxir.
3. “ e psiqhue-k’ih’ ” maqir, sitim chiqhuey “ ee ” h’arfyt’k’e dotxir.
4. Tirkuibzem yi “ ı ” maq ui qhuimir, Adighebzem “ i ” h’arfimk’e
chidotxir.
5. “ o ” h’arfim yi maqir, maq ui k’ih’iw g’ok’ir.
6. “ g , g’, k , q , q’, qh , x , xh ” maq de-uxem ya wijhxem g’ytiw
g’aag’ue “ u nique ”maqir zi “ u ” h’arfk’e, “ u k’ih’ ” maqir “ uu ”
h’arfyt’k’e dotxir. Hadireey maq de-uxem ya wijhxem g’ytiw g’aag’ue
“ u k’ih’ ” maqiry zi “ u ” h’arfk’e dotxir.
7. Tirkuibzem yi “ i ” maq ui psiqhuer, Adighebzem “ y ” h’arfimk’e
chidotxir. “ g , k ” h’arfxem ya wijhxem g’ytiw g’aag’ue “ y ” harfim yi
maqir, maq ui niquew g’ok’ir.
8. Zebqhadetiw g’aag’ue “ yy ” h’arfyt’im yape yit yi “ y ” h’arfim habi yi
maq uir, yawijh g’yt yi “ y ” h’arfimy habi yi maq de-uir g’eeqhalhaqhuir.
9. Maq ui guek’ zaquexer; psalhexem ya pe maqxew g’ichig’uexem ya
“ a , aa , ee ,i , o , uu , y ” maq ui h’arf zaquexemk’e, psalhexem xetxew
ye ya k’ewix maqxew g’ichig’uexem ya h’arfxem ya pexem yequa k’ec’
( - ) naqhiche pitlhh’awe ya “ -a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y ”
guipxemk’e dotxir.
10. Maq ui guek’ zeguetxer; psalhexem ya pe maqxew g’ichig’uexem
ya “ ua , ue , uee , ui , uy ” maq ui h’arf zeguetxemk’e, psalhexem
xetxew ye ya k’ewix maqxew g’ichig’uexem ya h’arf zeguetxem ya
pexem yequa k’ec’ ( - ) naqhiche pitlhh’awe ya“ -ua , -ue , -uee , -ui ,
-uy ”guipxemk’e dotxir.
11. Maq de-u xuytxem ya zi ah’ar ya maq de-u h’arf zaquexemk’e, ya
zi ah’ary ya maq de-u h’arf zeguetxemk’e dotxir.
12. “ e , ee , y ” h’arfxem ya pexem yitxew g’aag’ue “ g , k ” h’arfxem,
Adighebzem cha-a ya maq de-u psiqhuexemk’e doger. Hawe “ gegu ”
psalhemre habi g’iteexhuik’a psalhexemre ya “ ge.. ” guipim, “ dje..”
maqk’ey deegefinus.
13. Maq de-uiw g’aag’ue “ h ” harfim, zepimiwiw g’yk’ maq guipxer
g’eeqhaxhuir.
14. Maq ui psoxem ya pexem ye ya wijhxem yitiw g’aag’ue “ i ” h’arfim,
Iarapibzem yi “AYIN” h’arfim yi maq de-uimk’e doger.
15. “ g , k , u ” h’arfxem ya wijhxem g’ymitiwe maq ui h’arfxem ya
pexem ye ya wijhxem yitiw g’aag’ue “ y ” h’arfim, Tirkuibzem chy-a yi
maq de-uimk’e doger.
16. Maq de-u xuizaxer, ya maq de-u h’arfxem ya wijhxem apostrof ( ’ )
naqhicher g’iguetlhh’awe dotxir. “ g’ ” guipim yi apostrof naqhichem,
“ g ” h’arfim yi maq de-u qhuimir yeexuizir. “ k’ ” guipim yi apostrof
naqhichem, “ k ” h’arfim yi maq de-u psiqhuer yeexuizir.
17. H’arf zeguetxem ya h’arfxer zek’elhipitiw hawe maq chh’axuexew
g’ichig’uexem, habixem ya h’arfxem ya zexuakuxem yequa k’ec’ ( - )
naqhiche detlhh’awe dotxir.
18. Adighebzem yi “zerixhu-c’ik’e” psalhexer, chapxhaxem yaxet
“zerixhu-c’ik’e (gerundium)” g’axhu psalhexer zeritxaxem xuedexew
ttxin xueeys.

. - 1 - 2014 Qha - YEMUZ Yilmez


ADIGHEBZEM YI MAQXEM YA TXIK’EXER
(QABERDEEY DIYALEKYTIR)

MAQ CHAPXHA PSALHEXER
..a (maq ui zeece k’ec’ ye maq ui zeece k’ih’)
g’ah’, h’a , qab, qha (maq ui k’ec’iw), dame (maq ui k’ih’iw), maxue
..aa (maq ui zeece k’ih’)
g’aah’, g’aag’ue, yih’aas, qaame, qhaatxe, lhexhaa
a (maq ui guek’ k’ec’)
ane, ade, aze, ache, ase, abe;
yiy-am, jit-at, wive-at, yi-ar, jy-ar, yiry-at
aa (maq ui guek’ k’ih’)
aax , aaxir, aaxt, aaxhce, aaxh, aaw;
yi-aa-am, jit-aat, wive-aat, yi-aar, jy-aar, yiry-aat
b
bac, bide, nibe, ziwibidir, qab, c’ib
c
cate, ce, cent, yeece, nisace, quec, guec
ch
chabe, chen, ache, guache, g’ach, wech
c’
c’ale, c’e, mac’e, qhaac’e, xuec’, nec’
d
danew, de, made, xede, yeed, wered
dz
dze, dzin, teedzen, badze, yeedz, g’adz
..e (maq ui zeece k’ec’)
mel, yege, ne, pe, jhe, se
..ee (maq ui zeece k’ih’)
teep’e, f’eey, teedzen, jee-a
ee (maq ui guek’ k’ih’)
eex, eeyin, eeyt, eeyir, eeys, eeyiwe;
g’i-eex, s-eex, f-eexir, zi-eex, xue-eeyin, t-eexir
f
fe, falhe, yefe, g’aafe, nef, nibef
f ’
f’eey, f’i, maf’e, l’if’ijh, af’, k’if’
g
gaz, gazete, gok’, goh’a, gen, gerc, degeey, gegu
gy
gyane, yigyi, yagy, tegy, yeegy, digy, dogy, habgy (y nique)
gu
guape, guek’in, gueex, gui, guu, zeguyxir, degu (u nique)
g’
g’ag'uen, g’eege, g’izet, g’yx, g’oplhe, g’oh’a
g’u
g’uar, g’uen, g’ueet, tg’uin, g’uytar yeg’u, t’eg’u (u nique)
gh
ghizin, lhaghe, jighiw, ghin, bghiripx, bghi
h
hane, hade, haa-a, hee, hi, hy, ho, hu
h’
h’alhe, h’i, xeh’a, deh’an, xueh’, soh’
..i (maq ui zeece k’ec’iw)
bin, blin, xi, zi, yi, bqhui
i (maq ui guek’ k’ec’)
iqhin, iqh, ih’, ix, ipxir. ipxiw;
yi-iqhir, t-ix, s-iqhs, ye-i, acri-is, acri-ik’e
i (maq de-uiw)
ialemet, iam-yl, maine, duia, Ysmeiyl, Seiyd

- 2 -


MAQ CHAPXHA PSALHEXER
j
jan, jen, bajew, bje, yoj, yij
jh
jhi, jhe, majhe, yajhe, l’ijh, yijh
k
karton, kart, kontrol, konser, ket, keey
ky
kyar, kyits’, yaky, ceky, yeeky, g’yky (y nique)
ku
dekuas, kued, dekueey, kuirit, kuyt’, xeku( u nique)
k’
k’ape, k’apse, nek’eguugu, yik’in, pik’, guek’
l
li, lejhen, pilelin, g’eelin, mel, mil
lh
lhap’e, lheped, lhelhen, malhe, xelh, delh
l’
l’i, l’en, mal’e, pl’i, melypl’, zil’
m
maze, mag’ue, xame, qaame, me, maq
n
naxue, ne, xenen, c’enen, den, ven
..o (maq ui zeece k’ih’)
nobe, dog’ue, wizot, fo, yox, bo
o (maq ui guek’ k’ih’)
one, oh’a, owe, ot, o, or;
ze-one, ze-oh’a, di-ot, zi-ok’, t-oxu, s-ok’
p
pase, pe, nape, yape, ziguep, dep
p’
p’alhe, p’e, yip’-a?, lhap’e, p’it’in, yap’
q
qab, qaabze, g’aqeeyin, qyyin, qoplhe, qoh’a, widiqin
qu
quaje, que, queedze, quiten, quyx, mequ
q’
q’a, q’aachh’a, q’axhuime, q’adek’, q’a-a, beq’
q’u
q’uafe, c’aq’ue, q’ueey, q’uih’, q’uyt’, q’uechin
qh
qha, qhaatxe, qheeyin, qhin, qhogu, qhyt’, maqh
qhu
qhuas, qhue, qhueeyin, qhuin, qhuyt’, meqhu
r
weram, dera?, mir, har, ziry, g’uer
s
se, sabe, nisac’e, xesin, wes, wines
t
tane, teetir, pitin, yitin, xet, yet
t’
t’u, t’eten, nat’e, g’yt’-am, g’aat’, g’izot’
ts
tseey, tsi, batse, xetsiwen, chh’ats, nebjhits
ts’
ts’e, ts’ixu, sots’ixu, h’ap’ats’e, ts’ine, ts’uwin

- 3 -


MAQ CHAPXHA PSALHEXER
..u (maq ui zeece k’ih’ ye maq ui zeece nique)
t’uwe, duneey, g’uenur, gedu, nanu, bzu
..uu (maq ui zeece k’ih’)
kuu, guu, nek’eguugu, diqhuirqhuu, cindirxhuu
-u (maq ui guek’ nique)
xe-u, xee-u, c’i-uxer, f’ep-u, yi-u, cxe-u
uu (maq ui guek’ k’ih’)
uu, uuwin, uuwt, uuw, uuwinut, uuwinur;
de-uuwir, g’a-uuw, g’a-uuwir, de-uuwe, g’a-uuwe
ua (dyftongu guek’ k’ih’)
uaxiw, uadze, uachh’a, uac, uac’e, uade;
so-uate, t-uac, t-uax, bo-uater, g’i-uaxir, zi-uaxir
ue (dyftongu guek’ k’ec’)
ueten, uen, uetin, uexu, uexuicxue, uent’en;
p-ueten?, zi-uetir, yee-uet, t-uen, p-uetin, so-uer
uee (dyftongu guek’ k’ih’)
ueexu, ueec, ueec’e, ueek’e, ueedze, ueede;
s-ueex, zi-ueex, g’i-ueedz, t-ueec, s-ueexu, zi-ueec
ui (dyftongu guek’ k’ec’)
uix, uine, uich, uip’en, uic’en, uidze;
g’i-uik’, zi-uik’, s-uik’ir, s-uit-s, ze-uil’en, g’i-uix
uy (dyftongu guek’ k’ih’)
uyxir, uyxt, uycir, uyc’et, uyder, uydzar;
s-uyxir, t-uyxt, ze-uyxir, p-uycir, g’i-uycar, si-uyct
v
nive, guiven, ven, mave, vag’ue, vaqa
w
wade, wase, zewen, g’awen, wigy, aw
x
xade, xeku, xoh’a, xoxhue, xex, g’ax
xu
xuabe, xueg’uen, xueeyin, xuyt, xuoze, nexu
xh
pxha, xheeyin, maxhce, baxha, pxhoqhu, yipxh
xhu
xhuas, melixhue, g’axhueeyir, txhui, pxhuyt’, mexhu
..y (maq ui zeece k’ih’iw ye maq ui zeece niquew)
g’yk’, k’yyin, sy, dy , wy, cyt’, yaky (y nique)
y (maq ui guek’ k’ih’)
yt’, yt’iw, ychir, yxir, yxiwe, yxt;
g’i-yxar, s-yxt, p-yxir, g’i-yxt, ze-yxir, t-yxinur
y (maq de-uiw)
yatx, yege, yeegy, k’yyin, yoge, Adigheey
z
ze, ziguer, aze, xuezen, nez, yiz

- 4 –


CIRCASSIAN WRITING

THE FORMATION OF THE WRITING OF CIRCASSIAN

1. The dependent vowels are written with “ a , aa , e , ee , i , o , u , uu ,
y ” letters.
2. The short “ a ” which comes after the “ g’, h, h’, q, q’, qh, xh ”
consonants is written with “ a ” letter and the long “ a ” is written with
“ aa ” letter. The short “ e ” which comes after the other consonants is
written with “ e ” letter and the long “ a ” which comes after the other
consonants is written with “ a ” letter.
3. The front and long “ e ” sound is always written with “ ee ” letter.
4. The “ i ” letter which comes before or after the consonants or
comes after semi-vowels as the only vowel is read like back “ ı ” vowel
in Turkish. But the vowel “ i ” which comes after he consonant “ y ” is
pronounced thinner and shorter.
5. The “ o ” letter is pronounced long.
6. The semi-vowel “ u ” which comes after the “ g, g’, k, q, q’, qh, x, xh ”
consonants is written with “ u ” letter and the long “ u ” is written with
“ uu ” letter. The long “ u ” which comes after the other consonants is
written with “ u ” letter.
7. The front “ i ” sound which comes after “ g, k, u ” letters or comes
before or after the other consonants as the only vowel is written with
“ y ” letter.
8. In “ yy ”; the front “ y ” shows the vowel, the next “ y ” shows the
consonant.
9. The separated vowels which is at the beginning of the word are
written with “ a ,aa , ee , i , o , uu , y ” letters. The separated vowels
which are uttered separately from the former sound are written with a
dash ( - ) in front of then. The“ -aa, -ee, -o, -uu, -y ” are long, “ -a, -i ”
are short. “ -u ” is pronounced like semi-vowel.
10. The separated diphtongs which is at the beginning of the word are
written with “ ua , ue , uee , ui , uy ” united letters. The diphtongs which
are uttered separately from the former sound are written with a dash ( - )
in front of then. The “ –ua, -uee,-uy ” are long, “ -ue, -ui ” are short.
11. Some of the free consonants are written with as the letters of simple
consonants. Some of them are written as the letters of united consonants.
12. The “ g ” letter which comes before “ e, ee, y ” letters is read like
“ g ”consonant in Turkish. The “ k ” letter which comes before “ e, ee,
y ” letters is read like “ k ” consonant in Turkish. The vowel sound of
“ y ” letter which comes as abone is not uttered.
13. The “ h ” letter which comes before the vowels as single forms the
voice groups in a trice.
14. The “ i ” letter which comes before or after the vowels is read like
the consonant of “AYIN” letter in Arabic.
15. The “ y ” consonant which doesn’t comes after “ g, k, u ” but before
or after the vowels is written with “ y ” letter.
16. Pressed consonants are written by putting “ ’ ” apostrophie behind
then. Apostrophie on “ g’ ” presses the back consonant of “ g ” letter,
apostrophie on “ k’ ”presses the front consonant of “ k ” letter.
17. When the united consonants come separately, a dash ( - ) is put
between the letters while writing.
18. The gerunds in Circassian are written as the given sample gerunds.

PS: The “ u ” letter in Circassian is pronounced as “ oo ” in English.

. - 1 - 06.03.2014 - Yılmaz Özcan


THE WRITING OF CIRCASSIAN SOUNDS
(KABARDIAN DIALECT)

SOUND /
WORD MEANING
..a (dependent short-vowel or dependent long-vowel)
g’ah’ bring (short a)
dame wing (long a)
..aa (dependent long-vowel)
g’aah’ they’re bringing
g’aag’ue come
a (separated short-vowel)
ane variety of table
ade pliers
yiy-am s/he hasn’t get
jit-at we were saying
aa (separated long-vowel)
aax they’re taking from him
yi-aa-am s/he never had
jit-aat we’d told
b
nibe obdomen
c
cate sour cream
ch
chabe soft
c’
c’e new
d
dane silk
dz
dzin to throw
..e (dependent short-vowel)
mel sheep
yege read; call
..ee (dependent long-vowel)
teepcheky plate
yeegy she’s spinning wool
ee (separated long-vowel)
eey bad
eex he’s taking from him
g’i-eex he’s taking from him
s-eex he’s taking from me
f
fe you; skin, leather
f ’
f ’i good
g
gaz gas
gok’ s/he’s leaving from him
gerc bean
gegu play (semi-vowel u)
gy
gyane shirt
gyide axe
yagy they’re spinning wool (semi-vowel y)
gu
guawe mourning
guiven to be late
degu deal (semi-vowel u)

- 2 - (1/2 left


SOUND /
WORD MEANING
g’
g’achten to take
g’aag’ue come
g’eege read; call
g’oplhe s/he’s looking at here
g’oh’a s/he’s appearing
g’u
yeg’u suitable (semi-vowel u)
gh
jigh tree
h
hane mother
hade father
h’
h’a dog
..i (as dependent short-vowel)
ci horse
zi one
i (separated short-vowel)
iqhin to hold (as vowel)
yi-iqhir the thing s/he holds
t-ix take it from us
acri-i Noah’s pudding
i (as consonant)
ialemet strange
maine meaning
j
baje fox
jh
jhi old
k
karton cardboard
kontrol control
ket sheep-fold
kezuwe in turns
ky
kyar the thing cracked
kyits’ kid
yaky they’re stepping
yeeky he’s stepping (semi-vowel y)
ku
maxueku thursday (semi-vowel u)
k’
k’ape tail
nek’eguugu stye
l
li meat
lh
lhec’in to wipe
l’
pl’i four
m
maze moon
n
ne eye
..o (dependent long-vowel)
bo stable
nobe today

- 2 - (1/2 right)


SOUND /
WORD MEANING
o (separated long-vowel)
o sheepfold
one it’s hanging
ze-one they're hanging each other
ze-oh’a things are going bad
p
pe nose
p’
p’e place; bed
yip-’a? isn’t he feeding
q
qaabze clean
g’aqeeyin to burp
qoplhe he’s looking back
qoh’a he’s going behin
qu
mequ hay (semi-vowel u)
q
q’a graveyard
q’u
q’ueey cheese
q’uih’ ship
qh
qha year
qhaatxe spring
qheeyin to cry
qhogu road (semi-vowel u)
qhu
meqhu is drying (semi-vowel u)
r
weram street
s
se I; knife
wines house
t
tane heifer
t’
nat’e forehead
g’yt’-am he isn’t digging
ts
tsi wool
ts’
ts’e name; louse
..u (dependent long-vowel or dependent semi-vowel)
bzu bird (long u)
duneey world (long u)
..uu (dependent long-vowel)
kuu deep
guu bull
-u (separated semi-vowel)
xee-u he’s dipping it
c’i-uxer buttons

- 3 - (1/2 left)


SOUND /
WORD MEANING
uu (separated long-vowel)
uuwin howl
g’a-uuwin howl
ua (separated long-diphtong)
uax they’re opening
so-uate I’m explaining
ue (separated short-diphtong)
ueten to explain
p-ueten? will you explain?
uee (separated long-diphtong)
ueexu he’s driving away
s-ueex s/he is taking in front of me
ui (separated short-diphtong)
uix open; take it away
g’i-uik’ go away this side
uy (separated long-diphtong)
uyxir taken away
s-uyxir the thing taken from me
v
nive stone
w
wade hammer
x
xade garden
xu
txuog’ue he’s going for us
nexu daylight
xh
pxha wood; wooden
xheeyin to move
xhu
pxhui daughter
..y (as dependent long-vowel or as dependent semi-vowel)
sy my
g’yk’ get out of this
y (separated long-vowel)
yt' two hands
yxar the thing he’s taken from him
g’i-yxar the thing he’s taken from him
s-yxt he was taking from me
y (as consonant)
yatx they’re writing
yege read; call
yeegy s/he’s spinning wool
yin big
k’yyin to shout
yoge s/he is reading
z
ze once
nez coast

- 3 - (1/2 right)


. İSİMLERİN YAZILIŞI

. İsimler isim oluşturan ekler alırlarken, iki isim veya bir isimle bir sıfat
ya da bir isimle bir fiil birleşerek birleşik kelime oluştururlarken ya da
tamlamalar oluşurken; isim gövdelerinin ilk hecelerinde bir “ a ” harfi
geliyorsa o harf “ e ” sesi ile okunur, eğer isim gövdesinin ilk hecesinde
çift “ aa ” harfi geliyorsa o çift harf “ kısa a ” sesi ile okunur. Bu esnada;
isim gövdesinin ilk hecesinin ünlü sesi değişikliğe uğrasa da, harfi ya da
harflerileri değiştirilmeden yazılırlar. Özel isimler, fiil gövdesine ek ya
da isim eklenerek oluşan isimler; sesleri nasıl çıkıyorsa öyle yazılırlar.

. TS’E TXIK’ER

. Ts’exem ts’e g’aziqhaxhu k’epih’axer g’ichachtem, ts’yt’ ye zi ts’ere
zi xuedaqhare ye zi ts’ere zi g’axhuiqhare zegueh’aw psalhe zeguetxer
g’ichuixhuxem, psalhe zepic’axer g’ichuixhuxem; ya ts’e psalhepqxem
ya pe maqilhxem zi “ a ” h’arf xetiw g’aag’uew chitime ha h’arfim “ e ”
maqk’e doger, ya ts’e psalhepqxem ya pe maqilhxem “ aa ” h’arfyt’
xetiw g’aag’uew chitime ha h’arfyt’im “ a k’ec’ ” maqk’e doger. Ha
psalhexer ye psalhe zepic’axer g’ichixhuxem; ya ts’e psalhepqxem ya
pe maqilhxem ha ya maq uixer zeg’uek’xemy, habixem ya h’arfxer
zedmixhuek’iw dotxir. Ts’e wineey-xer, g’axhuiqha psalhepqxem
k’epih’a ye ts’e g’aagueh’aw g’axhu ts’exer; ya maqxer g’izeryk’xem
xuedew dotxir. Haxer, “Adighe Txik’em” yi tejwydxers.

. ÖRNEKLER / CHAPXHAXER

. xabzecxue, guawecxue, bajafe, zawejh, tanachh’a, g’aafe lhap’e
g’aafejh, pasereey, xade k’ih’, xadexek’, , pxhuantec’e, malhxhaqhu,
maxue k’ec’, , bzagyaqha, tanexhu, c’alef’, tanalhxue, pselhenibze.
Adighebze, Abezexe, pselhek’e,

YEMUZ Yilmez
2014 Qha.


. ADIGHEBZEM YI MAQ TABLOR

A. Maq uixer:
. 1. Maq ui zeecexer:
. ..a , ..aa , ..e , ..ee , ..i , ..o , ..u , ..uu , ..y .
. (2). Maq ui guek’xer:
. (a). Maq ui guek’ zaquexer:
. (I). Psalhexem ya pe maqxew g’ichig’uexem:
. a , aa , ee , i , o , uu , y .
. (II). K’elhig’ue maqxew g’ichig’uexem:
. -a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y .
. (b). Maq ui guek’ zeguetxer:
. (I). Psalhexem ya pe maqxew g’ichig’uexem:
. ua , ue , uee , ui , uy .
. (II). K’elhig’ue maqxew g’ichig’uexem:
. -ua , -ue , -uee , -ui , -uy .
. (B). Maq de-uxer:
. (1). Maq de-u xuytxer:
. b , c , ch , d , dz , f , g , gy , gu , gh ,
. i , j , jh , k , ky , ku , l , lh , m , n ,
. p , q , qu , qh , qhu , r , s , t , ts , v ,
. w , x , xu , xh , xhu , y , z .
. (2). Maq de-u xuizaxer:
. c’ , f’ , g’ , g’u , h’ , k’ , l’ , p’ , q’ , q’u ,
. t’ , ts’ .

. YEMUZ Yilmez
. 2014 Qha.


. ADIGHEBZER XEDQHAAXHUEW DQHAPSEWIN XUEEYS!..

. Adighe Lhap’exe,

1. “Slav Txik’er Adighebzem yeg’u g’axhuiw” jizi-axem, pejiw ja-ar-am.
Ha psalher, habi hatk’e dy f’ech xhuin xueey-am. Ha txik’er Adighebzem
zerideemig’uir, mibdeejim g'ichit-uatew mys g’idoqhalhaqhuir:
. Adighebzem, neqhuec’ bzexem xuemidew maq de-u kued yi-as. Slav
bzexemy xuemidew, maq de-u h’arf kued zixet maqilh zy-a psalhexemre
hapxuede psalhexem ya zeeh’aniqhaxemre yikueds. Zadew yitxhaa form
zy-a h’arfxer zykued Slav Txik’em; maq de-u h’arf kued zixet maqilh
zy-a psalhexemre hapxuede psalhexem ya zeeh’aniqhaxemre zykued
Adighebzem yi txiqhaxer, yiryquiw “yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere”
g’yqhaxhuif-am. Yi txiqhaxer yiryquiw “yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere”
g’azimiqhaxhu txik’e systemimk’e txa “txik’e qhuazemre grameerimre
psalhalhemre;” Adighebzer, yiryquiw “zeeh’aqhuaf’e” g’aaqhaxhuif-am.
Yiryquiw zeeh’aqhuaf’e g’amixhua Adighebzer; zeeh’anir, xeqhaxhuenir,
qhapsewinir guiqhu mexhuir. Habi chh’ak’e Slav Txik’er; Slav Bzexem
zareeg’uxem xuedew Adighebzemy yeg’u g’axhu-am. Slav Txik’em, qha
80 lhandere Adighebzer yimiqhabawew yeeth’aler. Har yigyi Adighebzer
yiqhal’enim nesas. Naxuew witikuim yit ha g'axhug’aac’er; Adighexem,
dimiguivew tlhaqhuifin xueeys.
2. Adighebzer l’eme, habi g’yqhaxhua Adighe Kuilturiry l’enus. Adighe
Kuilturir, Duneeyim daxaqha g'ixezilhh'a zi kuilturs. Adighe Kuilturir
g’aziqhaxhua Adighebzer mil'eme, nexhif' xhuinuwe solhiter.
3. “Adighe Txik’er” g’azi-uate txiqhaxer, nipic’awe nifxuizoqhah’ir.
4. “Adighe Txik’er;” Adighe Bzec’eniqhalejhxem yilhesychem c’yqhu
zi zeman pc’onde zek’elhh’awijhiw zedelajhexew zeqhuisew witikuim
g’iraqhah’aawe, Adighebzem yi txiqhaxer yiryquiw “yegeqhuaf’ere
zeeh’aqhuaf’ere” g’aziqhaxhuif, Adighebzer sit xuedyziw zeridaxer
g’aziqhalhaqhuif, alternatyfince txik’e system zaques.
5. Adighebzer psewifin chh’ak’e; Adighexem xamexem, ziguerxem
g’aak’elhitmig’uih’iw, haxem zadmiqhaqhaguivew, zerijilew “Adighe
Txik’er” zeeth’awe dixueejhen xueey g’oxhuir. “Adighe Txik’er” dy
Adighexem c’exiw yadqhats’ixuiw yadqhac’efin chh’ak’e, zyk’ parere
pulire xueey g’azimiqhaxhu zi uexuiqhue tincir zerijilew tc’en xueey
g’oxhuir. Adighexem tekylyf nifxuesc’ ha uexuiqhue tincir miras:
. Nipic’a txiqhaxem g’ichi-ueta “Adighe Txik’er;” tts’ixu Adighexem
psomy yalhedqha-asiw yadivqhaqhaac’e. Adighe c’aleqhualexem; ya
wisexer, ya weredxer, ya ci-yrxer, Adighe Txik’emk’e yatxin zerixueeyir
tekylyf yaxuidevqhac’. Zyk’ dimiguivew “Adighe Txik’er” dy ts’ig’uxem
yadivqhaqhaac’e.
6. Ha dy uexuiqhue lhap’er, zerijilew zec’iqhuiw, c’ex didew dqhazec’en
zerixueeyimk’e, Adighexem psomy sinivolhe-uir!
7. Adighebzer zeripsewinim pejiw dixueeyiwe chitime, ha dy uexuiqhuer
zerijilew c’exiw tc’en xueey g’oxhuir. Habi k’elhig’uewe dip’ac’ewe dy
Adighe Kuilturir Adighe Txik’emk’e Adighebzew ttxijiw haxery c’exiw
Adighexem yaxuinedqhasin xueey g’oxhuir.
8. Adighe Txik’em yi c’i-uim zimy polemiky cheedmiqhac’iw, zi maxue
yape gyic’e c’eddzew zeeth’awe dixueejhen; zaxuew, yeg’uire-yechh’iw,
yi c’i-uim ditee-azezih’iw zeth’an xueey g'oxhuir…
9. Adighebzer xedqhaaxhuew dimiqhapsewime, pchil’iniqhar Qiyametir
g'asixu diwixinu-am. Adighebzer xedqhaaxhuew dqhapsewin xueeys!..
. Adighepse pej zy-aj Adighexe! Fe sinivoge!

. ADIGHEBZER YIREEMIL'E!..
. FIG’AAG’UE!
. ADIGHEBZER XEDQHAAXHUEW DIVQHAQHAPSEW!..

YEMUZ Yilmez
30.03.2014
K.Maraş – Turkey

PIC’AXER:
. 1. Adıgece'yi Geliştirerek Yaşatmalıyız!..
. 2. Adıge Yazısı’nın Yeri
. 3. Adıge Yazısı
. 4. Circassian Writing
. 5. Adighe Txik’er
. 6. Abzeh Diyalekti'nin Yazılışı
. 7. Abezexe Diyalekytim yi Txik'er
. 8. İsimlerin Yazılışı / Ts’e Txik’er / Adighebzem yi Maq Tablor
. 9. Ye-a Dixueevqhaajhe!..
10. Wisag’uem Deejhuwin