- Anadilimizi ve kültürümüzü öğretme ve geliştirme  çabaları 1990'lı yıllarda hızlanmış ve büyük bir boyuta ulaşmıştı, -diyor Şapsığ Ulusal Konseyi (Toplum Parlamentosu) Başkanı, “Adıge Xase”nin eğitim komitesi Başkanı ve Krasnodar Kray kıdemli öğretmeni Ğoşo Aslan. -Sözgelişi, önceleri, öğretmeni olduğum Şeh'ek'eyşho (Bolşoy Kiçmay) köyü okulunda Adıgece ile Adıge edebiyatı öğretimi için haftada 5-6  saat ders  verebiliyorduk. Bunun dışında Adıgey'in tarihi ve coğrafyası üzerine de dersler veriyorduk. Öğrenciler bütün bu derslerden  test ve değerlendirme sınavlarına alınıyor ve diploma alıyorlardı.

Etnik kültür üzerine ders saatlerini korumak/elde tutmak ve bu konuda belirecek engelleri aşmak kolay uğraşlardan değildir (2). Her bir artı ders saatinin bizim  için yaşamsal bir önemi vardır, ulusal mirasımızı (kültürümüzü) ancak bu yolla koruyabileceğimizi yöneticilere söylüyor ve ısrarcı oluyorduk. Ama kimin umurunda? Göstermelik olark, lütfen bizi dinlermiş gibi yapıyorlardı (-arkamızdan gülüyorlardı-). Şimdilerdeyse,buna bile gerek duymuyorlar (3).

Şapsığların Xase (Adıge Xase) Başkanı Ç'aç'ıhu Mecid de bizimle aynı görüşte.

- Çocuklarımızın Çerkesçe öğrenmeleri konusunda birçok eksiğimiz vardı, yine de, eskiden her bir öğrencimizin Şapsığ'da (4) Çerkesçe olarak okuma olanağı vardı. Gençlerin Çerkesçe'yi daha iyi öğrenmeleri ve kullanmaları için Çerkes kültürü, edebiyatı ve tarihi ile ilgili toplantılar, bilgi yarışmaları ve konferanslar düzenliyorduk. Kitaplar yayınlıyor, her konuda öğretmenlere yardımcı olmaya çalışıyor, öğrenciler için gerekli olan ders ve edebiyat kitaplarını okullara ulaştırıyorduk.

Bu son on yılda Çerkesçe öğretimi iyice geriledi (-çökmeye yüz tutu-), çözümü gitgide zorlaşan  sorunlar belirdi. Öğrenci sayısına göre, devlet okullara  tahsisat göndermeye başladı. Az öğrencisi olan okullara, en çok da Çerkesçe'nin öğretildiği okullara gönderilen tahsisatlar azaldı ve bir işe yaramaz, -diş kovuğunu doldurmaz- hale geldi. Böylece sıkıntı çekmeye ve umarsız durumlara düşmeye başladık. Bu olumsuz gelişim, kreş, anaokulu ve diğer okullarda sürdürülen Çerkesçe eğitimi de vurdu. İlgisizlik ve duyarsızlık iyice yaygınlaştı. Yetkililer bu olumsuz gelişimi -Şapsığların- ilgisizliğine bağlamaya çalışıyorlar. Yıllarca Çerkesçe ders vermiş olan öğretmenlerin birçoğu işsiz kaldı. Adıgece öğretmenleri arasında emekliye sevk edilenler de oldu. Durumu kaygıyla izleyen gençler ise, emeklilerin yerini almaktan çekiniyorlar. Devletin Çerkesçe öğretmenliğini itibarsızlaştırma ve gözden düşürme politikaları bilindik oyunlardan.

Bu tür sorunlar devlet  desteği olmadığında ve karar verici yerlerde Çerkes temsilciler de bulunmadığında, az nüfuslu (-ve de yoksul-) ulusların çözebileceği şeylerden değil. Devlet desteği olmadan dil ve kültür sorunları çözülemez, dil ve kültür yaşatılamaz. Bu gibi şeyleri dikkate almayan bir çözüm de olamaz.

Rakamlar herşeyi belli ediyor:1990'lı yıllarda Çerkesçe 14 okulda öğretiliyordu, bu okullar Psışşope ve Tuapse rayonlarındaki Şeh'ek'eyışho, Şeh'ape (Golovinka), Aşape, Mekupse, Sovetkuace, Nejıgo, Hacıko, Psışşuape (üç okul), Ts'eps,Ğuako ve Aguy-Şapsığ köylerindeydi. Şimdilerde Çerkesçe öğretilen sadece üç okul kaldı-Şeh'ek'eyışho, Hacıko ve Aguy-Şapsığ (5) köy okulları. Bu üç yerde de yeterli bir Çerkesçe eğitim veriliyor diyemeyiz. Örneğin, bu üç okulda Adıgece ve Adıge edebiyatı dersleri program/müfredat dışına atılmış durumda. Bu dersler ayrıca (kurs, 'krujok' niteliğinde) öğretiliyor. Bu durum yüz kadar yıl önce Şapsığların okuma yazma bilmedikleri bir dönemi, o zamanki okuma yazma kurslarını/halk okullarını anımsatıyor. Şu sıralar Çerkes çocukları içinden Çerkesçe öğrenenlerin oranı Psışşope rayonunda yüzde 30, Tuapse rayonunda da yüzde 15 gibi son derece düşük bir düzeyde.

- Bir süre önce Ş'açe (Soçi) Eğitim Merkezi'nin bir metod düzenleme bölümü vardı, ama kaldırıldı. Şimdiye değin Çerkesçe'yi koruma konusunda Metod Bölümü'nün desteğini alıyorduk, -diyor Ç'aç'ıhu Mecid. -Bu merkezi Bevse Nine yönetiyordu, görevini de başarılı bir biçimde yerine getiriyordu. Ayrıca Bevse Nine, Tuapse ve Psışşope rayonları Çerkesçe öğretmenlerinin bağlı olduğu idari bölümün de başkanı idi. Bürokratlar ve yöneticiler Bevse Nine'yi, sonunda iş göremez bir duruma düşürdüler, o da istifa etmek zorunda kaldı (6).

Şimdi Soçi kentinde yaşayanların değişik ulus dillerinin (Çerkesçe de dahil) öğretilmeleri işleriyle bir Ermeni bayan ilgileniyor, bu kişi Soçi Eğitim Merkezi uzmanı olan Roza Koçkonyan'dır.

Şapsığlar anadili eğitimi hak ve olanaklarını fiilen yitirmiş durumdalar. Sorunu birçok kez Krasnodar Kray ve Rusya Federasyonu yetkili makamlarına ulaştırdık, çok sayıda yazılı başvuru yaptık. Ancak hiçbir yanıt alamadık, alamıyoruz. Yanıt alamıyoruz diye sinip oturacak ve susacak değiliz. Kıyıboyu Şapsığlarının Zefes'ini (Ulusal Meclisi'ni) en kısa bir süre içinde toplayacağız, sorunu orada görüşüp gereken ne ise onu yapacağız. Haklarımızdan vazgeçecek değiliz. Dilimizi yitirmemek için bütün bir ulus olarak kenetlenmeliyiz, her ulus  gibi, bizim de haklarımız var. Her koşulda haklarımızı korumakta kararlıyız (7). .

Bu son dönemde dilimizi öğretemez durumlara düşmüş olmamız, sanki önemsiz ve üzerinde durulmaya bile değmeyecek bir şey gibi gösterilmeye çalışılıyor. Ayrıca, Soçi'de göstermelik bazı toplantı ve etkinlikler (piar-aksiyonlar) düzenlenmeye de  başlandı. Bir süre önce öğrenciler arası Adıgece, Ermenice ve Gürcüce yarışmalar düzenlenmişti. Bir Adıge/Şapsığ grubu oluşması için gerekli/zorunlu olan 11 Çerkes katılımcı öğrenci sayısını her iki rayonun öğrencileri arasından zar zor derleyebilmiştik. Sistem Adıgece'yi öğretmeme üzerine kurulu, bu nedenle yarışma aslında göstermelik. Beş öğrenci Şeh'ek'eyşho, iki öğrenci Şeh'ape, dört öğrenci de Hacıko köyünden geldi. Öğretmenler öğrencileri yarışmalara hazırlamak için ellerinden geleni yaptılar, ama bütün sınıflarda yarışacak sayıda öğrenci bulamadılar (-Yarışmaya ancak bazı sınıflarla sınırlı olarak katıldılar-).

Bilgi yarışmasında birinci gelen Şapsığ öğrenciler: 7'nci sınıflarda-L'ıf Laris (Şeh'ek'eyşho), 8'inci sınıflarda-Mecece Bell (Şeh'ek'eyşho), bu iki öğrencinin köyünden, Şeh'ek'eyşho'dan Nıbe Zayır, son sınıflar arası yarışmada birinci oldu. İkinci gelenler arasında Ç'aç'ıhu Larise (Hacıko), Huşt Suret (Şeh'ek'eyşho), her ikisi de 7'nci sınıf öğrencisi. Üçüncü gelen öğrenciler ise Hacıko köyünden Ğoşo Fatima (7'nci sınıf) ve Ş'ıj Svetlan'dır (8'inci sınf)

Resimdeki-Şapsığ 'Adıge Xase' Başkanı Ç'aç'ıhu Mecid

Nıbe Anzor

Şapsığ gazetesi muhabiri
Adıge maq,14 Mart 2011

Çeviri:Hapi Cevdet Yıldız 

Bilgi notları:

(1)- Maalesef bu tür oyunlar Slaviyan, Türk ve Arnavut ırkçı/faşistler arasında hala yaygın durumda. Bu tür işleri programlayanlar son derece adi, cani karakterli ve pis kişiler. Bu tür oyunlar yüzünden Sovyetler dağılmış, Yugoslavya parçalanmış, Osmanlı İmparatorluğu da yok olmuştu. Türkiye'deki demokratik gelişime karşın, son 10 yıldan beri bu tür  pis oyunlar, Rusya'da devletteki  bazı ırkçı/faşist kadrolar eliyle sahnelenmeye çalışılıyor. Soçi'deki Şapsığlar büyük bir soykırım ve etnik temizlik programının hayatta kalmış artıkları. Anlaşılan 1860'ların soykırım politikaları, günümüzde de dil ve kültür soykırımı biçiminde sürdürülmeye çalışılıyor.-hcy

(2)- Gerici iktidarlar ve faşist bürokratik çevreler daima küçük halkların dillerini yok etmeye, küçük toplulukları asimile ederek yutmaya çalışırlar. Bununla kendi ulusları lehine bir kazanım elde edeceklerine inanırlar. Rusya'da ve Türkiye'de oynanan oyun budur. Dikkat edilirse, Türkiye'deki ırkçıların ileri gelenleri Balkan/Selanik göçmeni kökenlidir.-hcy

(3)- Bu da faşistlerin mesafe aldıklarını ve pervasızlaştıklarını belli ediyor. Diaspora Rus faşizmini teşhir ederek ve sık sık protesto ederek Şapsığlara destek  vermelidir.-hcy

(4)- Şapsığ denen yer, günümüzde Ş'açe (Soçi) Metropoliten Alanı ve Krasnodar Kray'ın Tuapse rayonudur. Daha önce Kuban Irmağından Abhazya'ya uzanan Karadeniz kıyıları ile art ülkesine Şapsığ deniyordu. Buralarda şimdilerde 30 binin üzerinde bir Şapsığ ya da Müslüman nüfusunun bulunduğu biliniyor.-hcy

(5)- Şeh'ek'eyşho- Karadeniz kıyısındaki Şeh'ape (Golovinka) köyünden 7 km içeride, Şeh (Şahe) Irmağı vadisinde 500 üzeri nüfuslu bir Şapsığ köyü.

Hacıko-Aşe Irmağı kıyısında küçük bir köy, yakınında Kalej adlı ikinci bir Şapsığ köyü bulunur. Kalej'de Jığeyıbg -Yaşlılar Dağı vardır, efsaneye göre kocamış yaşlılar bu yamaçtan atılır, aç kargalara yem olurlarmış. Kargalar halen büyük sürüler halinde Aşe Irmağı kıyısında ve Jığeyıbg'ın dik yamacı boyunca viyaklayarak uçuşuyorlar. Bunu gözlerimle görmüş bulunuyorum.-hcy

Aguy-Şapsığ- Tuapse'nin kuzeyinde 1,7 bin nüfuslu bir Şapsığ köyü.-hcy

(6)- Bunun bir Rus faşist oyunu olduğu bellidir. Faşist hiçbir zaman oyunundan vazgeçmez. Faşist olmayan bir merci küçücük bir yerli ulusu ortadan kaldırmak için böylesine adi oyunlar tezgahlar mı?-hcy

(7)- 21 Mayıs protesto ve etkinliklerinde günümüz Rus faşizmi de gündeme getirilmeli ve Şapsığ halkının varoluş mücadelesine destek verilmeli, çirkin Rus politikaları etkili bir biçimde teşhir edilmelidir.-hcy

Not:Tire içindeki yazılar çevirmene aittir ve durumu daha açık hale getirme amaçlıdır.-hcy