İkinci Dünya Savaşı boyunca askerlerimizin sergilemiş oldukları kahramanlıklar, ardından ulusal ekonominin kalkındırılması aşaması, kırlarda, fabrikalarda ve hayvan yetiştirme çiftliklerinde gece gündüz demeden özveriyle çalışan insanlarımızın başarıları, işte bütün bunlar 'Adıge maq' gazetesinin sayfalarında yazılıdır.

Sovyetler Birliği'nde sosyalist sistemin egemen olması, okullar, hastaneler ve kültür evleri açıllması haberlerini duyuran yayın organımız “Adıge maq” gazetesi idi. İnsanın uzaya gitmesi, Adıge Özerk Ülkesi'nin (oblast,il) yüksek eğitim kurumlarına kavuşması, Krasnodar Kray'dan ayrılma, ardından Adıge Cumhuriyeti'nin kurulması, daha öcesinin yaşamına ilişkin düşünce ve özlemleri topluma ulaştıran yayın organı, işte bu ulusal gazetemiz olmuştur.

“Adıge maq”ın ilk sayısı yazar K'eraş Tembot tarafından çıkarıldı, ilk sayfada “Enternasyonal” marşının Adıgece çevirisi yer aldı. Adıge ulusu, ulusal gazetesini sevinçle karşılamıştı. Bu olay bütün  Çerkeslerce bilinir.

88 yıllık bir tarih kesiti içinden 1920'li ve 1930'lu yıllara ilişkin gazete sayılarını taramış bulunuyoruz. İlk göze çarpan özellik, gazetenin resimsiz ya da tek tük resimli olduğudur. Her bir sayfada 20-25'e ulaşan değişik içerikli haberlerle karşılaşılıyor. Tek bir cümleyi (гущыIэухыгъэ) aşmayan haberler de bulunabiliyor. Örneğin, “İlçenin (rayonun) borcu  utanç verici” gibisine haberler verilebiliyor.

Gazetenin ikinci özelliği, abartmalara, yalana kaçılmaması ya da sayfalarında gereksiz/sahte övgülere yer verilmiyor olmasıdır. Olaylar nasıl gerçekleşmişse, öyle, olduğu gibi yazılıyorlar.

Yazılarda gerçekçi bir eleştiri, doğruluk ve her konuya içtenlikli/samimi ve dürüstçe bir yaklaşımla ele alma durumu görülebiliyor. İşte küçük bir haber yazısı: “Kolhozda ayçiçeği hasadı yapılmadı. Domates ve salatalık mahvoldu. Sebze yetiştirme görevlisi nereye kayboldu?”. Şöylesine duyurularla da karşılaşılıyor:“10 eylül gününden itibaren “Orak-çekiç” (Гъупчъэ-уатэ) gazetesi (Rusça yayınlanandan ayrı olarak) yayınlanmaya başlanacak”.

1926-1936 yıllarında “Adıge psewık” (Çerkes Yaşamı) gazetesinde başka yazı türleri de yer almaya başladı,bu yazılar arasında tefrika/dizi yazılar, yazışmalar, gülmece, alaycı, mizahi haberleri içeren yazılar da vardı. Ancak bütün bir sayfayı kaplayan raporlar,yöneticilere yönelik övücü ya da yerici yazılara yer verilmiyordu.

Yayınlanan belgelerin altında yazalanların adları değil, numaraları yazılıydı. Örneğin, belge-5,10,106 gibi. Bu da gazeteye çok sayıda kişinin yazı yazdığını ve önem verdiğini gösteriyor. Söyleşi ve röportaj yazıları ise, çok az yayınlanıyordu.

Haber ve yazışma içerikli yazılarda, duruma göre, yazarın adı yerine “Yerinde  İzleyen”, “Dinleyen”,  “Doğrusu”, “Deligönül”, “Yaman İşçi”, “Hatikoy Genci” gibi simgesel (rümuz) adlar kullanılabiliyordu.

Gazete, görevini savsaklayan kişilerin adlarını çekinmeden yazabiliyordu: “Askalay kolhozunun kurulması için yeterli bir çaba gösterilmiyor. Kolhoza yaşı tutmayan çocuklar çağrılıyor, ertesi gün o çocuklar kolhozdan kaçıyorlar”.

“Kabıhable, Fedz ve İgnatiyevski köylerinde hayvan sayısı arttı, ancak çok sayıda inek şap hastalığına   yakalanıyor, veteriner gevşek  davranıyor olmalı”.

Sovyet yönetiminin ne anlama geldiği henüz tam kavranmış değil, ancak halk, yönetimin değerini anlamış bulunuyor. Adıge halkının çoğunluğu okuma yazma bilmiyordu, karşısında da, çözüm gerektiren yığınla sorun vardı. Gazete bu gibi sorunları genişliğince ve özgürce işliyor, yeni yaşamda gerçekleşmekte olan hemen herşeyi ele alıyordu.

“Bjeduğhable köyü sakinleri okuma yazma öğreniyorlar. Okul üzeri,yetişkin kişilere de  okuma yazma öğretilecek.Yetişkinler için gerekli olan kitaplar toplumsal kurum ve yerel örgütler tarafından satın alınacak.Toprak ırgatları ile yoksulların çocukları için elbise ve ayakkabı satın alınacak”.

“Hatığujıkuaye köyünde 8 okuma yazma öğretme yeri açıldı,öğretime 224 çocuk katılıyor”.

İlk köy meclisleri (sovyetler), ilk 5 yıllık planlar ve çalışma gruplarının sosyalist yarışmaları gazete sayfalarında yer alıyor: “İkinci Yedepsıkuaye köyü Meclisi (Sovyeti) seçimleri yapıldı. Seçimde oy kullanan kadın sayısı az, köy nüfusunun ancak yüzde 19'u.Seçime katılan erkek sayısı ise, kadınların iki katı. Köy Meclisi'ne seçilenlerin 4'ü yoksul, biri orta halli bir çiftçi, biri toprak ırgatı (batrak) ve biri de varlıklı bir köylü”.

1936 yılında ekonomiyi geliştirmek için üstlenilen görevlerin başarıyla tamamlandığı rakamlarla açıklanıyor.

“Bir yıl içinde Adıge oblastında (ilinde) beslenen hayvan sayısında 10 bin 950 artış kaydedildi. Hayvan  sayısının  4 bin 300'ü koyun ve keçi, 9 bini de domuz”.

“Şıncıye köyündeki 108 yetişkin kişi içinden sosyalist rekabet konulu çalışmayı ancak 19 kişi kabul etti”.

Yurttaşların yeni yönetime (-yasalara-) güven duyarak çalışmakta ve yeni yaşamı kurmakta oldukları gazete sayfalarında anlatılıyor. Çalışan insanların yaşam kalitesinin ve donanımının yükselmekte olduğu da anlaşılıyor.

“Hakurınehable köyü çiftçileri dışarıda,araziye dağılmış   çalışmakta iken “İliç Işığı” (elektrik) köye verildi, köy ışığa kavuştu. İlkin Hakurınehable ile Mamh'ığ (*), ardından Vılape ve Mamatsev köyleri elektriğe kavuşturuldu. İkinci aşamada köy toplulukları olarak Hatığujıkuaye, Kabehable ve “Svobodnıy Trud” komününe elektrik götürüldü”.

“43 kolhoz otomobil satın aldı,1934 yılında sadece 2 kolhozun otomobili vardı”.

“Bir araya gelen ve işbirliği yapan kadınlar,Pşıjhable köyünde büyük bir tavuk yetiştirme çiftliği kurdular”.

“Bu yıl Krasnogvardeyski rayonunda 370 milyon metreküp su toplama hacmi olacak bir baraj inşa edilecek”. (yıl-1936).

Toplum daha çok bilgilenmeye ve bilinçlenmeye başladı. Yeni yönetimi benimsemiş olanlar çoğaldı, ancak yoksul bir yaşam içinde kalmış olanlar da az değiller.

“Topluma zarar veren eskimiş gelenekleri terk etmek için yeterli bir çaba gösterilmiyor. Ğobekuaye köyünden Şevgen Hasan ve Vıcıhu İsa (His),Vılape köyünden arkadaşları Alıy için, yetim bir kız olan St'aşu Hanış'ı zorla kaçırdılar”.

“Tahtamukay köyü ŞKM 'de (Kolhoz okulunda) okuyan öğrenciler Müslümanlarca kutsal  sayılan Bayram'ı  kutlamama kararını aldılar”.

Bundan başka, yaşamın her alanında kaydedilen gelişmeler “Adıge maq”ın sayfalarında yer alıyor.

“Askerlik görevi için Adıge evlerinden alınanların yüzde 34'üne iş ve savunma payeleri verildi”.

“Ülkemiz İşçi-Köylü Kızıl Ordusu'nun 18'inci kuruluş yılı her tarafta coşkuyla kutlandı”.

“Adıge maq”, günümüzde de yayınlanıyor,dostunuz olan bir gazete. Bize daha fazla yazı yazınız. Gazete hepimizin. Birlik ve dayanışma içinde olursak, daha başarılı çalışmalarda bulunur, sorunlarımızı daha hızlı bir biçimde çözeriz.

Ş'avko Aslanguaş

Adıge maq,5 Mart 2011
Çeviri:Hapi Cevdet Yıldız

Resimde- “Adıge maq” (ozamanki adıyla-“Adıge psewık'”;Adıge Yaşamı) gazetesinin Latin harfleriyle basılmış  24 Ekim 1929 tarihli,Perşembe günü sayısını görüyorsunuz.

Tek ses karşılığı birden çok harf kullanan şimdiki Kiril (Rus) alfabesi yerine,o zamanlar,1927-1937 yılları arasında,her bir ses için tek bir harf kullanan Latin alfabesi kullanılıyordu.

1937'de  Latin alfabesi bırakıldı,şimdiki  Kiril alfabesi kabul edildi.

Gazete  “Adıge maq” (Arap alfabesi döneminde yayınlanmış olabilir) adıyla ilkin 8 Mart 1923'te yayınlanmış,daha sonra sırasıyla ,yanılma payı olmakla birlikte ve bildiğimiz kadarıyla [Adıge psewık' -Çerkes Yaşamı] (Latin alfabesi döneminde yayınlanmış olabilir) ve “Sotsialistiçeske Adıgey”  (Sosyalist Adıgey) adlarını almış,M.Gorbaçov'un getirdiği özgürlük ortamının bir sonucu olarak da,ilk adını,yani “Adıge maq” (Çerkes Sesi) adını yeniden almıştır.

Adıgece,resmi olarak 1920-1927 yılları arasında Arap,1927-1937 yılları arasında da Latin alfabesini kullanmış,ardından şimdiki Kiril alfabesi kullanılmaya başlanmıştır.-hcy

(*)-Laba Irmağına dökülen Farz (Rusça-Fars) suyunun karşılıklı olarak,sağ yakasında Hakurınehable (şimdiki AC'nin Şevgen ilçesi/rayonu merkezi),sol yakasında da Mamh'ığ (Mamxığ) köyü bulunuyor.-hcy