Sonra ve Unut adlı paraları görenler gülümsemeden edemiyorlar, ilk akla gelen borcu olanın ondan kurtulma yolu olduğudur. Ancak işin aslı çok daha ilginç, eski zamanlarda bu başka bir gerçeğe işaret ediyordu.

Yewtıx Ase’nin ifadesine göre, bu paralar felsefi bir düşünceyi içeriyorlar. Adıgeler her zaman: “İyilik yap, denize at derler.” Bu sözden suyun yavaş yavaş –buharlaşıp- bulut olup, ardından yağmura dönüşüp dağlardan süzülerek, derelere karışıp geri dönmesi anlaşılır, yoksa bir insanın sizin için yaptığı bir şeyi hemen ona geri döndürmeniz anlamı çıkmaz.

Gelen misafire, aile bireyleri ne istediğini sormadan onu günlerce misafir ederlerdi. Misafir ağırlanışından memnun olduğuna dair sözleri ev sahibine yönelttiğinde, ona; unut, sonra, o önemli değil derlerdi. Bu kelimeler daha sonra görüşmeleri düşüncesini taşırlar.

Baş(kelle)isimli parayı Ase kan diyetine kıyasladı. Bundan anlaşılan öldürülen birinin başı, ya da düşmanın telef ettiği hayvan sayısıdır. Ailenin tek oğlunu öldürenin cezası/diyetini annesi çocuğu yerine kabul ederek, aileyi bakardı. Böylesine olayların yarıya yakın kısmıda diğer bir çözüm olan bulunulan bölgeyi terk edip muhacir olarak kaçmalarıydı. Bunu yapanlar ise nesillerce sürecek aşağılayıcı bir tanınma ile damgalanırlardı.

Yewtıx’ın eserlerini severek takip edenler, bekleyenler küçük bronz paraları 100 dolar karşılığında temin edebilecekler. Uzun yıllara yayılan iyi dilekleri taşıyan usta sanatçı, evlenen kıza götürülen başlık parasına dair bir parayı da kısa zamanda hazırlayacak.

24 Ocak 2011, Adıge Makh
Çeviri: Jade Wumar
Cherkessia.net

***

ЕУТЫХ Асе «ахъщэ пеупкIы»

ЗэлъашIэрэ художникэу  Еутых Асе иIэ­­шIагъэхэр зэрэдунаеу щы­зэлъашIэх. ГъучI лъа­пIэ­хэм хьап-щып­хэр, Iэшэ зэфэшъхьафхэр ащ ахешIы­кIых. Джы сэмэркъэу нэшанэри къахэщэу, тарихъ мэхьани акIо­цIылъэу джэрз ахъщэхэр ышIы­гъэх. Зым «етIан», адрэм - «зы­­щыгъэ­гъупш», ящэнэрэм - «шъхьэ» ате­тхагъ.

«ЕтIанэм­рэ» «зыщы­гъэгъупшэмрэ» зылъэгъухэрэр мы­гу­шIонхэ алъэ­кIырэп, зэу шъхьэм къихьэрэр чIыфэхэмкIэ пшъэдэкIыжьэу щыIэм ар ихэкIыжьыпIэу ары. Ау Iофыр зытетыр бэкIэ нахь гъэшIэгъон, ижъырэ лъэхъанхэм ар нэмыкI шъыпкъэу щытыгъ.

Еутых Асе къызэриIуагъэмкIэ, ахэм философскэ гупшысэ горэ ахэлъ. Сыдигъуи адыгэхэм аIо: «ШIу шIи, псым хадз». Ащ кIоцIылъ мэхьанэр псыр мэкIэ-макIэзэ ошъуапщэ хъунышъ, къушъхьэхэм ощхэу къащещхыжьыни, псыхъожъые­хэм ахэтэу къыгъэзэжьыныр ары. ЦIыфым къыпфишIагъэр зэу фэпшIэжьынэу арыгъэп. ХьакIэ къэкIуагъэмэ, унагъом исхэр илъэгъункIэ емыупчIыхэу мэфэ пчъагъэрэ ахьа­кIэщтыгъ. ЗэрахьэкIагъэм рыразэу игущыIэхэр бысымым зыфигъазэкIэ, ащ къыраIощтыгъ «зыщыгъэгъупш», «етIан», «ар Iофэп». Нэужым зэтефэжьынхэр гупшысэу ащ кIоцIылъ.

«Шъхьэ» зытетхэгъэ ахъщэр лъым ыуасэ Асе ригъэпшагъ. Ащ къикIырэр - цIыфэу аукIыгъэм ышъхь, е былымышъхьэ пчъагъэу пыим IэкIэкIодагъэр. Унагъом икIэлэ закъо зыукIыгъэм зэрипщыныжьыщтыгъэр а ным кIалэу ыштэти, унагъор ыIыгъыжьыщтыгъ. Адрэ хэкIыпIэу ызыныкъо­хэм къагъотыщтыгъэр хьаджырэтэу хэхьажьынхэр арыгъэ. Ар егъашIэм тамыгъэу цIыфым къытенэщтыгъ.

Еутыхым иIэшIагъэхэр зикIасэхэу лъыплъэхэрэм, ежэхэрэм джэрз ахъщэ жъгъэищыр доллари 100-кIэ къызIэкIа­гъэхьан алъэкIыщт. Илъэс пчъагъэм телъытэгъэ гухэ­лъышIухэр бзылъфыгъэ IэпэIасэм зыдиIыгъых, пшъашъэу дакIорэм уасэу фахьырэм фэгъэхьыгъэ ахъщэ джыри шIэхэу ащ къыдигъэкIыщт.

24 января 2011
Адыгэ Макъ