“Eğitim” adlı ulusal proje kapsamında 2008 yılında yapılan öğretmenler arası yarışmada da birinciliği almıştı. S.Andzereko'nun ilginç yaşam öyküsünü daha yakından öğrenmek üzere kendisiyle bir görüşme yaptık.
- Svetlan , sanatı seven bir ailenin bir bireyisin, yaşamın açısından bunun bir yararını görüyor musun?
- Sanatsever bir ailede büyüdüm. Evimizde Adıge pşıne'si (akordiyonu) vardı. Halalarım Deçe Savdet ile Koceş'eve Kadırhan'ın şarkıları Adıge Radyosu'nca ilk kez banta alınanlardan Gazetecilerimizden Hakun Aslan, Hanehu Ashad ve Yahul'e Sefer Çerkes şarkılarını bana sevdiren kişiler. Babam Sihu Askerbıy pşınave (akordiyonist) idi. Pşıne çalmayı da kendi kendime öğrendim. Kendim bir sanatçı olamadım, ama bir sanat ortamında yaşama şansım oldu.
- Öğrenciliğin sırasında şarkı besteleri yapıyordun, bunun nasıl başladığını anlatır mısın?
- İçinden geleni yazmak için kalemini eline almayan yoktur dersem herhalde yanılmış olmam. Beni beste yapmaya yönelten kişi öğretmenim Meretıko İsmahil'dir. “Vesır qeysı” (Kar Yağıyor) adlı ilk küçük bestemi yaptığım günü hep anımsarım. Beste girişimimde başarısız düşmemi, yardımlarıyla engelleyen öğretmenim olmuştu. Şayet bir “düş kırıklığına uğramış olsaydım”, işi asla ilerletemezdim.
Daha sonra öğretmen okuluna kaydoldum, orada “Gençlik Sesi” adlı bir grubumuz vardı. Yine öyle çağırıyoruz o grubu. O dönemde Şeban kızı Jenel' Temar ile Mıhamod kızı Hets'ets'e Sar öğretmenlerimizdi (mekanları Cennet olsun). Beste ve yazılarımız radyodan her verildiğinde, yazdıklarımız “Zekoşnığ” dergisinde yayınlandığında mutluluktan uçardık. O sıralar metod dersi öğretmenimiz Kuh'ovenke Yevgeniy'in kurduğu koroda yer aldım. Koromuz önemli toplantılarda şarkılar söylüyordu. Ben de üç şarkı yazmıştım.
- Bugün okulda Adıgece okutuyorsun. Adıgeceyi öğretme konusunda karşılaştığınız engellemeler oluyor mu?
- Engelleri bir başıma aşamam. Dili yöneticilerimizin konuşmaları gerekir, önemlidir bu. Kolej müdürü Açumıj Kazbek ile eğitim işlerinden sorumlu yardımcısı Yemızeş Marin Adıgeceye büyük bir önem veriyorlar.
Eğitim programı içinde Adıgeceye tanınan süre yetersiz, Adıgece ders saati süresinin bu azlığına karşın, elimizden geldiğince, yılmadan dilimizi öğretmeye çalışıyoruz. Diploma ve ders notlarını öğrencilere yazdırıyoruz, başarılı oluyorlar. Ortaöğretim için Moskova'nın yolladığı standartlara uygun olarak, Adıgecenin de, asli (temel) dersler arasına alınması için AC Eğitim ve Bilim Bakanlığı, kolej müdürlüğü ve eğitim komisyonu üyelerinin bize yardımcı olmaları gerekiyor, aslında buna yetkileri var.
- Okullardaki Adıgece öğretimi konusunda neler söylemek istersiniz?
- Öğrencilerimiz çoğunlukla Maykop'taki orta öğretim okullarında pratik/ön öğretimlerini alıyorlar. Gezdiğimiz okullardan herhangi birinde, Adıgeceye önem verildiğini görmedik. İşte o gibi okulları bitirenleri okutuyoruz. Başarılı olarak gelen öğrencileri eğiterek, geliştirerek mezun ediyoruz. Dili kavramamış olan diğerlerini ise, daha harfleri tanımamış ve edebiyat Adıgecesini “öğretememiş” olarak 'mezun' ediyoruz.
- Anadili öğretimi nereden başlamalı?
- Anadili sorunu sırf aileye kalmış bir sorun değil. Çocuğun anadilini severek ve konuşarak evden okula gelmesi gerekiyor. Adıgeceye diğer zorunlu dersler gibi değer verilmeli.
- Svetlan, öğretmenlikle ev işlerini bir arada nasıl götürebiliyorsun?
- Öğretmen Koleji'ne öğretmen olarak geldim, ama ayrılamadım (gülüyor). Mutluluğu burada buldum. İş ve ev farklı olan alanlar. Kişiye göre yaklaşım farklılıkları olabilir.
- Eşiniz Andzereko Çeslav uluslarası düzeyde tanınmış bir sanatçı, birlikte iki çocuk büyüttünüz. Dolet,St.Petersburg'da okudu, kompozitörler fakültesini pekiyi derece ile bitirdi. Marziyet ise, bir sanat eleştirmeni. Böylesine bir ailenin bireyi olmak ne gibi bir anlam taşıyor?
- Dolet de, Marziyet de mesleklerini kendileri seçtiler. Sonrası da kendilerine kalmış olan bir şey. Marziyet, St.Petersburg'daki Konservatuvar'ın Ulusal Merkezi'nde bir bilim çalışanı. Dolet ise, genç besteciler yarışma jürisi başkanı. Estonya Filarmonisi'nin St.Petersburg'daki kolunda bölüm başkanı. Erkek ve kız kardeşler geçtiğimiz yaz Türkiye'de idiler. Oradan Adıgece dans müziği ve şarkılar bulunan 10 üzeri kasetle geri döndüler. Kasetler şimdi konservatuvar arşivindeler. Dolet'in de gitmiş olması iyi oldu. Eski bir ulusal motif olan “Tleperışu” orkestra müziğine uyguladı.Besteleri değişik salonlardan duyuluyor.
- Çocuklarınız Maykop'a geldiklerinde onlarla neler konuşuyorsunuz?
- Ele aldıkları her işe kendi bakış açılarına göre yaklaşımda bulunuyorlar. Sanatsal konularda konuşurken birbirleriyle yarışmaya/tartışmalara kalkıştıkları da oluyor.
- Bu yıl Adıge Cumhuriyeti'inin 20'ci kuruluş yılı. Bu konuda ne söylemek istersin?
- Bir cumhuriyete kavuşunca dilimizi ve tarihimizi daha iyi öğrenme olanaklarımız arttı. Bebeklerin annelerinden beşik türkülerini dinleyerek büyümeleri için cumhuriyetimizin devlet yapısının daha da güçlendirilmesi gerekir, bunu istiyorum.
- Tanrı tüm isteklerinizi gerçekleştirsin.
- Teşekkür ederim.
Konuşmacı:Davte Angel.
Resim:Andzereko Svetlan.
Adıge maq,31 Ocak 2011
Çeviri:Hapiy Cevdet Yıldız
***
ЛъэкIэу тиIэр макIэп
Андзэрэкъо Светланэ Андырхъое Хъусенэ ыцIэкIэ щыт кIэлэегъэджэ колледжым адыгабзэр щарегъэхьы. Илъэс пчъагъэм къыкIоцI иIофшIэн гъэхъагъэу щишIыгъэхэм апае Урысые Федерацием гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэрэ АР-м и Парламентрэ ящытхъу тхылъхэр къыфагъэшъошагъэх. Адыгэ Республикэм народнэ гъэсэныгъэмкIэ изаслуженнэ IофышI. Лъэпкъ проектэу «Гъэсэныгъэм» къыдыхэлъытагъэу кIэлэегъаджэхэм азыфагу щызэхащэгъэ зэнэкъокъум 2008-рэ илъэсым текIоныгъэ къыщыдихыгъ. С. Андзэрэкъом щыIэныгъэ гъогу шIагъоу къыкIугъэм къызэрэфэкIуагъэр зэдгъашIэ тшIоигъоу гущыIэгъу тыфэхъугъ.
- Светлан, искусствэр шIу зыщалъэгъурэ унагъом ущэпсэу, ащ уищыIэныгъэкIэ ишIуагъэ къыщыокIыгъа?
- Сыкъызэрыхъухьэгъэ унагъом искусствэр шIу щалъэгъущтыгъэ.Тиунэ адыгэ пщынэр илъыгъ. Апэ дэдэ сятэшыпхъоу Дэчъэ Саудэтрэ Къоджэшъэо Къадырхъанрэ орэд тетхагъэхэр радиом чIэзылъхьагъэхэм ащыщых. Журналистхэу Хьакъунэ Нурбый, Хьанэхъу Асхьад, ЯхъулIэ Сэфэр орэдыр шIу сагъэлъэгъугъ. Сятэу Сихъу Аскэрбый пщынаощтыгъэ. Сэр-сэрэу пщынэ къегъэIуакIэ зэзгъэшIэгъагъ. Искусствэм сищыIэныгъэ еспхынэу мыхъугъэми, синасып хэлъэу къычIэкIыгъ.
- Устудент зэхъум орэд хъущт усэхэр уусыщтыгъэх, сыда къежьапIэу ащ фэхъугъэр?
- Ыгу ихъыкIырэр къыриIотыкIынэу къэлэмыр къэзымыштэгъэ цIыф щыIэп сIоми сыхэмыукъонэу къысщэхъу. Усэ зэхэлъхьаным сикIэлэегъэджагъэу Мэрэтыкъо Исмахьилэ сыкъыфищагъ. Непэ фэдэу къэсэшIэжьы апэу «Осыр къесы» ышъхьэу усэ цIыкIу зэрэстхыгъагъэр. Езгъэжьагъэр, къысIэкIимыуIаеу, къыгъэтэрэзыжьыгъагъ. Ащыгъум «сыгу къыпиутыгъагъэмэ», лъысымыгъэкIотэнкIи пшIэхэныеп.
Ащ ыуж кIэлэегъэджэ училищым сыкъызычIэхьэм «НыбжьыкIэ макъ» ыцIэу кружок тиIагъ. Джыри джары тызэреджэрэр. А лъэхъаным ЖэнэлI Тэмарэ Щэбанэ ыпхъум, ХьэцIэцIэ Саррэ Мыхьамодэ ыпхъум (Тхьэм джэнэт лъапIэ къырет) тырагъэджагъ. Тикъэлэмыпэ къычIэкIыгъэхэр радиомкIэ къырагъаIохэу зызэхэтхыжьыхэкIэ, журналэу «Зэкъошныгъэм» къызыхаутыкIэ тырыгушхощтыгъэ. Ащыгъум тиметодистэу Куховенкэ Евгений ансамблэу зэхищэгъагъэм сыхигъэхьэгъагъ. Тихор зэхэхьэшхохэм орэдхэр къащиIощтыгъэ. Ащ дэжьым орэдищ стхыгъагъэ.
- Непэ адыгабзэр еджапIэм щяогъэхьы. Бзэм изэгъэшIэнкIэ пэрыохъухэр щыIэха?
- Сэ сизакъоу зэшIосхырэ Iофэп ар. Бзэр тиIэшъхьэтетхэм аIулъэу рыгущыIэнхэми мэхьанэ иI. Колледжым идиректорэу Ацумыжъ Казбекрэ егъэджэн IофымкIэ игуадзэу Емызэщ Маринэрэ адыгабзэм мэхьанэшхо раты.
Сыхьат пчъагъэу тиIэр зэрэмакIэм емылъытыгъэу, бзэр зэрядгъэшIэщтым тыпылъ. Дипломнэ, курсовой IофшIэнхэр тистудентмэ атхых, дэгъоуи къагъэшъыпкъэжьых. Гурыт шIэныгъэм фэгъэхьыгъэ стандартэу Москва къытфаригъэхьырэм адыгабзэр адрэ предметхэм ахэгъэщагъэ хъуным пае АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэхэмрэкIэ и Министерствэ, тиколледж ипащэ, типредметнэ цикловой комиссие хэтхэр къыддэIэпыIэнхэ алъэкIыщт.
- ЕджапIэм адыгабзэр зэрэщарагъашIэрэм сыда къепIуалIэ пшIоигъор?
- Тистудентхэм нахьыбэмкIэ Мыекъуапэ игурыт еджапIэхэм практикэ ащакIу. ЕджапIэу тыздэкIуагъэхэм адыгабзэм осэшхо ащыфашIы сIонэу къыхэкIыгъэп. Ахэм къачIэкIыхэрэр ары тэ едгъаджэхэрэр. ШIэныгъэ дэгъу зиIэу къытфакIорэм хэхъоныгъэхэр иIэхэу чIэтэутIупщы. Бзэм хэшIыкI фызимыIэм хьарыфхэр, литературабзэр тызэрэфаем фэдэу «Iулъхьэгъу» тимыфэзэ, студентым еджэныр къеухы.
- Ныдэлъфыбзэр тыда къызыщежьэрэр?
- Унэгъо закъом мы Iофыр елъытыгъэп. Сабыир унагъом ныдэлъфыбзэр шIу щилъэгъоу, щыгущыIэу къикIын фае. Адрэ предметхэм афэдэу адыгабзэми мэхьанэ еджапIэм щыратын фае.
- Светлан, IофшIэнымрэ унагъомрэ таущтэу зэбгъэкIухэра?
- КIэлэегъэджэ колледжым еджакIо сыкъакIуи, сычIэкIыжьыгъэп (мэщхы). Синасыпи чIэзгъотагъ. Унагъомрэ IофшIэнымрэ зэфэшъхьафых. ФыщытыкIэу афыуиIэм бэ елъытыгъэр.
- Уишъхьэгъусэу Андзэрэкъо Чеслав дунаим щыцIэрыIо артист, сабыитIу зэдэшъупIугъ. Долэт Санкт-Петербург щеджагъ, композиторхэм яфакультет оценкэ дэгъу дэдэхэмкIэ къыухыгъ, Марзыет искусствоведениемкIэ кандидат. Мыщ фэдэ унагъо уисэу щыIэныгъэм ухэтыныр сыд фэда?
- Долэти Марзыети ясэнэхьат ежь-ежьырэу къыхахыгъ. АпэкIэ лъыкIотэщтхэми ежьыхэм ялъытыгъ. Марзыет Санкт-Петербург дэт Консерваторием илъэпкъ Гупчэ инаучнэ IофышI. Долэт композитор ныбжьыкIэхэм язэнэкъокъу ижюри ипащ, Эстоние филармонием икъутамэу Санкт-Петербург дэтым изылъэныкъо итхьамат. Зэш-зэшыпхъухэр Тыркуем мы гъэмэфэ блэкIыгъэм щыIагъэх. Адыгэ къашъохэр, орэдхэр зытет касети 10-м ехъу къахьыжьыгъ. Джы ахэр консерваторием иархив хэлъых. Долэти ащ зэрэкIуагъэр къышъхьэпагъ. Ижъырэ лъэпкъ мэкъамэу «Лъэпэрышъор» оркестрэм къыригъэIонэу зэригъэкIужьыгъ. Ыусыгъэ произведениехэр зал зэфэшъхьафхэм ащызэхахых.
- ШъуикIалэхэр Мыекъуапэ къызыкIохэкIэ сыда шъузытегущыIэрэр?
- Сыд фэдэ Iофыгъо къаIэтыгъэми, шъхьадж иеплъыкIэкIэ екIуалIэ. Искусствэм ыбзэкIэ зэдэгущыIэхэзэ яеплъыкIэхэмкIэ зэнэкъокъухэу къыхэкIы.
- Адыгэ Республикэр зытиIэр мыгъэ илъэс 20 хъущт. Ащ фэгъэхьыгъэу сыда къапIомэ пшIо игъор?
-Республикэ тиIэ зэхъум, тыбзи титарихъи зэдгъэшIэнымкIэ амалэу тиIэм къыхэхъуагъ. Ным икушъэ орэдхэр тисабыйхэм нахьыбэрэ зэхахынэу, тиреспубликэ икъэралыгъо гъэпсыкIэ дгъэпытэнэу сыфай.
- УигухэлъышIухэр Тхьэм къыбдегъэхъух.
- Тхьауегъэпсэу.
ДэгущыIагъэр Даутэ Анжел.
Сурэтым итыр: Андзэрэкъо Светлан.
31 января 2011
Адыгэ Макъ
