-  Amman kenti yakınında “Nibe” adlı (-muhabirin aile adı da “Nıbe”,-) bir dağ tepesinin bulunduğunu biliyor muydun?

Sevimli ve şakacı biri çıktı Kadir. Çoktan beri tanıştığım, köylüm ve yakınım birisiymiş gibi görmem için birkaç sözcük söylememiz yetmişti. Kadir'in yaşı bir iki yıl içinde 85 olacak, hiç karşılaşmamış iki kişinin böylesine yakınlık kurduğu pek az görülmüş olan şeylerden olsa gerek. Üst eğitim almış biri Kadir, ancak alabildiğine alçak gönüllü ve sevecen biri, büyüklenme, böbürlenme denen şeyler hepten ona yabancı, kendisiyle iletişim kurma konusunda hiçbir güçlükle karşılaşmıyorsun. Fırsat buldukça onunla görüştüm, akıllı, bilge, gönlü bol biri olduğunu gördüm, ayrıca  şaşırtıcı üstün yeteneğine de tanık oldum.

Eşi Suad en güçlü destekçisi, uzun yıllar boyu onun yardımcısı, danışmanı ve sırdaşı, Kadir'in hayat arkadaşı.

Sonradan öğrendiğimize göre, Ürdün başkenti Amman'a 30 km mesafede “Nebo” adlı bir  tepe var. Anlatıldığına göre, Yahudiler, Musa Peygamber tarafından  40 yıl boyunca çölde oradan oraya dolaştırıldı durdu, sonunda Musa, Nebo tepesine çıktığında Yordan (Şeria) Nehrini gördü ve  o ırmağın boyunda Yahudi devletinin yükseleceğini söylemişti.Benim soy adımla o tepe adı birbirinden çok uzak yerlerde. Kadir'in öyle demesinin nedeni Ürdünlü Çerkeslerin bu dağa “Nibe” adını vermiş olmalarıydı…(*)

Değişik olaylar, zengin ve uzun bir yaşam Kadir'in yeteneklerini çok yönlü olarak geliştirmesine fırsat sağlamış olmalı. Kadir tanınmış bir yazar, tarihçi ve edebiyat bilimcisi, sosyal işler emekçisi ve usta bir örgütleyici önder. Amerikalı Çerkesler ona büyük bir saygı duyuyorlar, her konuda ona danışıyor ve onu  bir önder olarak görüyorlar. Kadir, sadece Amerika'da değil, Türkiye, Suriye ve Ürdün'de de tanınıyor, anayurt Kafkasya'ya da sık sık geliyor ve aramızda bulunuyor. İlerlemiş yaşından umulmayacak ölçüde çevik biri, çok yeri dolaşıyor, soydaşları ile görüşüyor, değişik kültürel etkinlikler düzenliyor, kısacası yaşamı dopdolu ve zengin. Böyle biriyle Amman'da karşılaşmış olmak benim için  doyumsuz bir mutluluk kaynağı oldu.

Kalbi Hatramtuk köyünde kaldı

Öğrenciliğim sırasında 1990'da Kadir'in Maykop'ta yayınlanan “Yabancılaşmış” (Отчужденные)  adlı kitabını okumuştum. Kitap Nikolas ve Naduşa adlı iki gencin aşkı ve katlandıkları zorlukları işliyordu. Romanı çok beğenmiştim, gazete muhabirliğim de o romanla başlamıştı. “Şapsığ” (Şapsugiya) gazetesindeki makalem de Kadir'in romanı üzerineydi. O andan bu yana Natho Kadir'e ilişkin herşeyi toplamaya başladım. Bu gibi işler, şimdilerde internet sayesinde kolaylaştı, 15 yıl öncesine ait bilgileri bile bulabiliyorsun. Bu son buluşmamız sırasında Kadir'in bana anlattığı çok şey var.

Natho Kadir'in aile kökü Anapa yakınında bulunmuş olan Hatramtuk adlı Çerkes köyüne dayanıyor. Geçtiğimiz yüzyıl başlarında (-1924'te-) o köy Adıgey'e taşındı, Adıge köyü yerinde de “Suvorovo-Çerkesskiy” adlı bir Rus köyü oluştu.

Kadir, Natho İshak ile Goşmafe'nin 11 çocuğundan biri. İkinci Dünya Savaşı sırasında yolu Avrupa'ya düştü, 1948'de Ürdün'e gitti ve iyi bir öğrenim gördü. 1956'da New-York'a taşındı, edebiyat ile ilgilendi, “Çerkes juağu” (Çerkes Yıldızı)  adlı bir dergi yayınladı.

O, Amerika'da yaşayan  10 bin dolayındaki Adıge/Çerkes'i bir araya getirmek ve örgütlemek için kolunu sıvayan ilk kişi olarak biliniyor. Aradan geçen süre içinde New Jersey'deki Çerkes Yardımlaşma Derneği binası ile Müslüman cemaatin bir araya geldiği bir cami inşa edildi. Kadir eğitimli ve varlıklı biri (ğot zi'e) idi, bu nedenle o tür işlerin altından kalkıyor, öğrencilere ve yoksul ailelere de yardımcı oluyordu.

-  Üzüntü nedeni olsa da, -demişti bir konuşmamızda Kadir, -güç ve olanaklarımız hayli geniş, ancak bunun çok azını kullanıyor/değerlendirebiliyoruz. Yetenekli, başarılı  ve yetişmiş beyinlerimizi, göz göre göre kaçırıyor, aydınlarımızı, iş adamlarımızı ve büyük işler başaracak kişilerimizi yitiriyoruz, onlara gereken değeri vermiyoruz.

Çerkes Tarihi üzerine görüşü

Kadir, Amerikan Çerkes diasporası tarihini araştırdı ve onu ayrıntılı bir biçimde öğrendi, konuya ilişkin çok şey de yazdı. Kadir'in yavaş yavaş derlediği bu bilgiler, bu yakınlarda New York'ta yayınladığı “Çerkes Tarihi” adlı kitabında da yer aldı. İngilizce olarak yayınlanan kitap Rus, Türk ve Arap dillerine de çevrildi.

Ürdün'deki Çerkes Yardımlaşma Derneği binasındaki görüşmemiz sırasında, Kadir, henüz dizgici boyaları kokmakta olan kitabını bana vermişti. Kitap, yazarın on yılı aşan bir çalışmasının ürünü. Kitabını bana tanıtırken, ona çok değer verdiğini, çok zorlu bir işi başarmış olduğunun hazzı içindeymiş gibi, kitabın sayfalarını özenerek çeviriyordu. Benim değerlendirmeme göre, kitap, Adıge ulusunun tarihsel yolculuğunu sunma ve anlatma dışında, Adıge ulusunun dünya uygarlığına olan katkılarını ve dünya uygarlığı nasıl etkilediğini ve geliştirdiğini göstermeyi de ihmal etmedi. Kadir, kitabında değişik ülkelerde yaşayan Çerkesler arasında  karşılaştığı en akıllı ve başarılı olan, ulusunun tarihi açısından  önem taşıyan   kişilere ilişkin bilgilere de yer verdi.

New York - Şapsığ

Ortadoğu gezime bir hafta kala ABD'nden büyük bir soydaş grubu Ş'açe'ye (Soçi) gelmiş, eski ata toprağını iki hafta süreyle ziyaret etmişti. Bu arada Şeh'ek'ey köyünde (**) bir gece ve bir gün boyunca kalmışlardı, konuklar Huşt Zavır'ın konukevinde ağırlanmışlardı. Orada onlarla yakından tanışma fırsatını bulmuştum.

Konukların hepsi New Jersey'de yaşıyorlardı. Grup işadamı ve Adıge Xase üyeleri ile öğrencilerden oluşmuştu. Pşıhoj Allen, atayurdunu görmeleri için iki oğlunu da beraberinde getirmişti. Çocuklar Adıgece bilmiyorlardı, ama derneğin ekibinde dans ediyorlardı, Kafkasya'ya gelmek için hazırlanmışlardı. Pşıhoj, New York'ta bir firması olan bir işadamı. Hemşehrisi Hac Şan'ın da New York'ta bir tıp kliniği var. Bu ikisi ABD'nde yaşayan Çerkeslere ilişkin çok şeyi anlattılar, çok şeyi sordular, her şeyi ilgiyle not ettiler.

St'aşu Valid ile eşi Yekuteç Zarema, bu ikisi bize çok ilginç şeyler anlattılar. Valid Suriyeli, 20 yılı aşkın bir süreden beri New Jersey'de yaşıyor, mühendis ve bir firmada çalışıyor, eşi Maykoplu, hekim, ürolog. Amerika'da tanışıp evlendiler, 12 yaşında Werzemes adlı bir oğulları var. Çocuk iyi Çerkesçe konuşuyor, güzel oynuyor, dans ediyor ve Çerkes tarihini öğreniyor.

- Kafkasya'ya sık sık geliyoruz, -diyor Zarema. -Adıgey'de akrabalarım var, Werzemes de atayurduna gelmeyi çok seviyor. Ancak, bugüne değin Şapsığ ülkesini görmemiştik. Şapsığ eşsiz güzellikte olan bir yöre, bunu sözle anlatmamız olanaksız.

Gençlerimiz bu Ş'açe günlerini asla unutmayacaklardır düşüncesindeyim.

- Bir araya gelmemiz, görüşmelerde bulunmamız gerekiyor, -diyor Valid. -Dedelerimizin yaşamakta olduğu bu toprakları sadece görmek için değil, sizinle olan bağlarımızı sıkılaştırmak  için geldik. Grupta değişik yaşta kişiler vardı, ama hepsiyle  kaynaşmış, ilginç şeyler konuşmuştuk.

- New Jersey'de yaşayan Çerkeslerin kurduğu Adıge Xase'nin bir akşam toplantısında Valid ile tanıştım, -diye anlatmaya başladı Zarema. -O akşam bir Adıge topluluğunun gösterisi vardı…

Tanınmış Bir Şapsığ

Zarema ile Valid'in yıllardır tanıdıkları, çok değer verdikleri  bir dostları var: Şapsığe Rıdvan. O da bir ürolog, uzman hekim, Dünya Ürologlar Birliği'nin üst yöneticilerinden. Şapsığe'nin ABD'nde özel klinikleri var, bilim dünyasınca tanınan biri.

Amman'da iken Natho Kadir'in kitabında Rıdvan'a ilişkin parçayı okumuştum (tabii okulda öğrendiğim İngilizce'min izin verdiği kadarıyla) ve Rıdvan'ın ilginç bir kişilik olduğunu öğrendim.

Suriye'de doğan Rıdvan da bir Natho. İyi eğitim almış biri, bilimsel araştırmalar yapıyor, ABD'nin değişik  üniversitelerince kendisine bilimsel payeler verilmiş biri. O denli yoğun bir çalışma içinde  olan Rıdvan, yine de New Jersey'deki  Adıge Xase çalışmalarına ayıracak zamanı buluyor. On yıldan beri Rıdvan, kendi fonundan en çalışkan öğrencilere ve sanatsal yeteneği olan gençlere karşılıksız yardımlarda bulunuyor, Çerkes öğrencilere  burs veriyor.

New Jersey Adıge Xase Başkanı Natho Kadir, Amerika'da yaşayan Çerkeslerin en saygın kişilerini bir araya getirmeyi de başarmış olan biri, -diye anlatıyor Yekuteç Zarema. -O sayede Çerkes toplulukları Amerika'da kısabir  süre içinde tanışmış ve  toplum geneli tarafından da tanınmış oldular. Biz, Kadir'le gurur duyuyoruz, bizim için yaptığı  hizmetlerin karşılığını asla  ödeyemeyiz.

Natho Kadir'in “parker” kalemi

Adıge “Nef” topluluğunun (***) Amman'daki gösterisinin ardından Kadir, topluluğu konuk etmek istedi, ama program yüklüydü ve buna olanak yoktu. Yine de Kadir ile Suad, Adıgey'in İnem (Enem) beldesinden gelen bu küçük çocukları çok beğenmişler ve çocukların her birine para vermişlerdi…

…Kadir, “Çerkes Tarihi” kitabını benim için imzaladı ve kendi kullandığı “parker” kalemi ile birlikte bana verdi. O kalemle Kadir “Medea” adlı piyesini yazmıştı, piyes Adıgece'ye de çevrilerek 2009 yılında Adıge Cumhuriyeti Ulusal Tiyatrosu'nda sahnelenmiş ve büyük bir beğeni kazanmıştı.

- Bu kalemi sana veriyorum, -dedi bana Kadir, -sana da şans getirsin, bu  kalemin ucu iyi yazıyor, bunu iyi bil.

Nıbe Andzor / Şapsığ Gazetesi Muhabiri

Ş'açe-Amman-Ş'açe

Adıge maq,15 Aralık 2010
Çeviri:Hapiy Cevdet Yıldız

(*)-Nıbe- Bir Çerkes sülale adı ,Çerkesçe olarak “göbekli,mideli,şişko” gibi anlamlar da içerir. “Nebo” dağı da öyle (şişko) bir görünümde olmalı.-hcy
(**)-Şeh'ek'ey (Шэхэк1эй)- Karadeniz kıyısından 7 km içeride Şeh (Şahe) Irmağı vadisinde 500 üzeri nüfuslu bir Adıge-Şapsığ köyü.-hcy
(**)-Nef,Adıge Cumhuriyeti'nin Tahtamukay rayonu Enem beldesinde Ç'ermıt Muhdin tarafından kurulan bir Çerkes çocuk dans topluluğu.2009'da Türkiye'ye de geldi.Daha çok bilgi için bkz. “Nef,ulusun ışıldayan bir yıldızıdır”,Yemt'ıtl Nurbıy,”Nef”in ardından,Hapi Cevdet Yıldız,internet.