- Adıge Cumhuriyeti Başbakanı Kumpıl Murat'ın direktifi doğrultusunda, AC Eğitim ve Bilim Bakanı Bedaneko Ramazan, geçtiğimiz hafta bize bir yazı yazdı, -diyor Bırsır Batırbıy. -Türkiye'deki soydaşlarımızın Adıgece/Çerkesçe'yi ve tarihimizi öğrenmeleri konusunda yardımcı olma ve onlara kitaplar ulaştırma konularını görüştük.

- Kitaplar ne zaman hazır hale gelecekler?

-Bu konu uzun zamandır bizi düşündürüyor. Dil ve tarih üzerine yazılmış yazılarımız az sayılmaz. Onları gözden geçirecek ve onları güncelleştireceğiz. Kitapları 2011 yılı sonbaharına yetiştirmeye çalışıyoruz.

- Daha önceleri Türkiye'de Çerkesçe konuşulması yasaktı, şimdi Çerkesçe devletin okullarında okutuluyor (*).

- Bunu demokrasinin bir getirisi olarak değerlendiriyoruz. Türkiye devleti yetkilileri maddi konuda ve işi organize etmede yardımcı olacak ve böylece okullarda Çerkesçe öğretilecek. İki üniversitede Çerkesçe okutulacak. Biz de bunu dikkate alarak,günümüz koşullarına uygun yeni bir eğitim programını hazırlamış bulunuyoruz.

- Hazırlanan kitap sayısı çok mu?

- Söylediğim gibi, konuyu bildiğimiz ve ayrıca konuya hakim olduğumuz için, öğretmenlerin gereksinim duyacağı yardımcı ders kitaplarını hazırladık. Kitaplar atasözü ve deyimler yardımıyla Çerkesçe'yi öğretmeye ve daha başka konulara ilişkin. Çuyeko Ali, Hatam Necdet, Tsey Recep ve daha başkaları bize yardımcı olan ve bizimle birlikte çalışan arkadaşlarımız. Kitaplardaki resimlerin de yardımıyla pratik yapmak daha kolay olacak,Çerkes alfabesi ve daha başka konular üzerinde de çalışıyoruz.

- Türkiyeli Çerkesler -kendi başlarına- Çerkesçe'yi öğrenme işinin altından kalkabilecekler mi?

- Türkiye'ye öğretmenler göndermeyi de düşünüyoruz. Türkçe-Adıgece sözlük Yedıc Batıray ve Çuyeko Ali tarafından birlikte hazırlanacak. Açumıj Hilmi de dönüş yapanlardan, onunla da uyumlu bir  çalışma yürütüyorum.

- Teknik gelişiyor. İnternetten yararlanmıyor musunuz?

- Hanehu Ruslan'ın başkanlığındaki internet çalışmaları da ilerliyor. Kuyeko Asfar, Yedıc Batıray ve ben, o çalışma/internet grubunun içindeyiz. Hazırladığımız sözlüğü de internete vereceğiz.

-Türkiye'deki Çerkesler en çok hangi tür kitapları istiyorlar?

- Nart destanını Adıgece'sinden okumak istiyorlar. Adıgece/Çerkesçe'yi öğrenmek, bilgilenmek  için bizim bilimsel yayınlarımızı da istiyorlar, yayınlarımızın önemli işlevleri olacak. Bu gibi konularda Şhalaho Abu, Çuyeko Nasfet, Kuyeko Asfar ve anayurda dönüş yapmış hemşehrilerimiz, hepsi bizimle birlikte çalışıyorlar.

- Adıgeleri/Çerkesleri sarsma -uyandırma- işinin zor olduğunu söyleyenlerle de karşılaşmıyor musunuz?

- Neyi sormak istediğinizi anlıyorum. Çerkes'i harekete geçirmek ve onu soruna duyarlı bir  hale getirmek kolay şeylerden değil-deveye hendek atlatmak gibi bir şey -. Bunun bilincindeyiz, Türkiyeli soydaşlarımızla somut ilişkiler kurma amacındayız. Kültürel ve sanatsal olanaklarımız az değil. Eski ulusal şarkılarımızı öğreteceğiz. Abıde İsa ile oğlu Artur, Çerkesçe şarkı disklerini hazırlıyorlar. Ğuç'e Zamudin yönetimindeki “Jıv” adlı Çerkes şarkı topluluğundan da yardım bekliyoruz.

- Batırbıy,Türkiye'de bulundun,soydaşlarımızla karşılaştın. Karşılaştığın  ulusal sorunlar içinde seni en çok düşündüren şey nedir?

- Önce sevindiğim şeyleri  söyleyeyim. Çerkesler Türkiye'de tanınıyor ve seviliyor. “Ezik” bir durumları/yaşamları yok. Onlara daha fazla nasıl yardımcı olabileceğimizi düşünerek geri dönmüş bulunuyorum.

- Daha önce, Adıge Ulusal Tiyatrosu “Siadıgabz” (Benim Çerkesçem) adlı bir oyunu Türkiye'de sahnelemişti.

- Onu biliyorum. Toplum örgütü “Adıge Xase” bu gibi konularda aktif bir çalışma yürütüyor. Maddi konularda da yardımlaşarak başlattığımız işi ilerletmeyi düşünüyoruz.

- Tüm isteklerinizin gerçekleşmesini dilerim.

- Teşekkür ederim.

 (*) -Türkiye'de Çerkesçe, Abazaca, Lazca ve Kürtçe gibi, Türkçe dışındaki dillerin herhangi bir okulda okutulması halen yasaktır. Ancak kurs biçiminde öğretmeye izin verilmektedir. Örneğin İstanbul Kadıköy'de, 20 kursiyerle  Lazca Kursu açılmıştır. Gündemde olanı Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlı “Halk Eğitimi” merkezlerinde kurs açma izni almaktır. Bu konuda olumlu bir sonuç bekleniyor. Ayrıca Samsun ve Kayseri üniversitelerinde birer Çerkesçe kürsüsü açılması da gündemde. Bu arada bazı üniversitelerde,özellikle özel üniversitelerde, talep olması ve üniversite yönetiminin izin vermesi durumunda Çerkesçe'nin seçmeli ders olarak okutulması olanaklıdır. Bunun yasal zemini var. Ancak, şu anda bunların hiçbiri gerçekleşmiş değildir. Sorunun çözümü, önümüzdeki yıl yeni bir demokratik anayasa kabul edilmesine ve yasal değişiklikler yapılmasına bağlıdır.-hcy

***

Тыркуем исхэр къыкIэлъэIух

Тыркуем ис тилъэпкъэгъухэр адыгабзэм, титарихъ язэгъэшIэнкIэ ящыкIэгъэ литературэр аIэкIэгъэ­хьэгъэным ехьылIэгъэ Iофыгъохэр зэрэлъы­кIуатэхэрэр зэдгъашIэ тшIоигъоу Гуманитар ушэ­тынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым идиректорэу, филологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу Бырсыр Батырбый тыIукIагъ.

- Адыгэ Республикэм и Премьер-министрэу КъумпIыл Муратэ пшъэрылъэу къыфишIыгъэм къыпкъырыкIызэ, АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэны­гъэмрэкIэ иминистрэу Беданэкъо Рэмэзанэ блэ­кIыгъэ тхьэмафэм лъэIу тхылъ къытфигъэ­хьыгъ, - къеIуатэ Бырсыр Батырбый. - Тыркуем ис тилъэпкъэгъумэ бзэр, тарихъыр зэра­гъэшIэнхэм пае IэпыIэгъу тызэрафэхъущтым, ящыкIэгъэ тхылъхэр зэралъыIэсыщтым тегу­пшысагъ.

- Сыдигъуа тхылъхэр хьазыр зы­хъущтхэр?

- Мы Iофым тэри бэшIагъэу тегъэгумэкIы. Бзэм, тарихъым яхьылIэгъэ тхыгъэу тиIэр ма­кIэп. Ахэр зэдгъэфэжьынхэшъ, 2011-рэ илъэ­сым бжыхьэм ехъулIэу дгъэхьазырыщтых.

- НахьыпэкIэ Тыркуем адыгабзэкIэ щагъэгущыIэщтыгъэхэп, джы хэгъэгум иеджапIэхэм ащызэрагъашIэ.

- Ар демократием къызыдихьыгъэуи тэ­лъытэ. Тыркуем икъэралыгъо IофышIэхэр мылъ­­кукIи, зэхэщэн IофхэмкIи IэпыIэгъу къафэхъухэзэ, еджапIэхэм адыгабзэр ащакIущт. УниверситетитIумэ егъэджэныр ащырагъэ­жьэщт. Ар къыдэтлъыти, егъэджэн программэр лъэхъаным диштэу зэхэдгъэуцуагъ.

- Тхылъэу хьазыр хъугъэхэр бэ мэ­хъуха?

- КъызэрэсIуагъэу, тиIофшIэнкIэ тыфэхьа­зырыгъэти, кIэлэегъаджэм IэпыIэгъу фэхъущт тхылъхэр дгъэхьазырыгъэх. ГущыIэжъхэр бгъэфедэхэзэ адыгабзэр зэрэзэбгъэшIэщтым, нэ­мыкI­хэми афэгъэхьыгъэх. Цуекъо Алый, Хьэ­тIэмэ Нэдждэт, Цэй Раджэп, фэшъхьафхэри Iо­фым пыщагъэх. СурэтхэмкIэ гущыIакIэр на­хьышIоу зэрэзэбгъэшIэщтым, адыгабзэм ибукварь, нэмыкIхэми Iоф адэтэшIэ.

- Тыркуем исхэм адыгабзэр зэрагъэшIэныр къяхьылъэкIыщтэу олъыта?

- КIэлэегъаджэхэр Тыркуем зэрэдгъэкIо­щтым тегупшысэ. Тырку-адыгэ гущыIалъэр Едыдж Батырайрэ Цуекъо Алыйрэ зэдагъэхьа­зырыщт. С. Анцокъом, Хь. Ацумыжъым, фэ­шъхьафхэми бзэм изэгъэшIэнкIэ егъэжьэпIэ­шIухэр яIэх. Хь. Ацумыжъыр хэкум къэзыгъэ­зэжьыгъэмэ ащыщ, сигуапэу сыдэлажьэ.

- Техникэм зеушъомбгъу. Интер­нетыр шъогъэфедэба?

- Хьанэхъу Руслъан купым ипащэу Iофхэр лъэкIуатэх. Къуекъо Асфар, Едыдж Батырай, сэри а купым тыхэт. ГущыIалъэу дгъэхьазырырэр Интернетым идгъэхьащт.

- Тыркуем ис адыгэхэр сыд фэдэ тхылъха анахьэу къызыкIэлъэ­Iу­гъэхэр?

- Нарт эпосыр адыгабзэкIэ тхыгъэу еджэхэ ашIоигъу. Адыгэ литературэр зэгъэшIэгъэным пае тишIэныгъэлэжьмэ пшъэрылъ гъэнэфагъэ­хэр зыфашIыгъэх. Мы Iофыгъохэм Шъхьэлэхъо Абу, Цуекъо Нэфсэт, Къуекъо Асфар, хэкум къэ­зыгъэзэжьыгъэ тилъэпкъэгъухэр ягуапэу хэлажьэх.

- Адыгэхэр бгъэгумэкIынхэр Iоф къинкIэ зылъытэрэмэ шъуаIу­кIэ­рэба?

- КъызгурэIо уиупчIэ зыфэгъэхьыгъэр. Адыгэгур къэпIэтыныр, Iофым фэбгъэблыныр IэшIэхэп. Ар къыдгурыIозэ, Тыркуем ис ти­лъэпкъэгъумэ псэ зыпыт IофыгъохэмкIэ та-лъы­Iэсын тимурад. Культурэмрэ искусствэмрэ яамалхэр цIыкIухэп. Ижъырэ лъэпкъ орэдхэр ядгъэшIэщтых. Абыдэ Хьисэрэ ащ ыкъоу Артуррэ адыгэ орэдхэр дискым тыратхагъэх. Гъу­кIэ Замудин зипэщэ ансамблэу «Жъыум» бэ­кIэ тыщэгугъы.

- Батырбый, Тыркуем ущыIагъ, ти­лъэпкъэгъумэ уаIукIагъ. Лъэпкъ Iо­фыгъоу анахьэу узыгъэгумэ­кIыгъэр сыд фэда?

- СызыгъэгушIуагъэр апэу къэсIощт. Адыгэ­хэр Тыркуем щашIэх, щагъэлъапIэх. «Фызыгъэхэу» псэухэрэп. Адыгэу IэкIыб хэ­гъэгумэ арысхэм тишIуагъэ нахь ядгъэкIын зэрэтлъэкIыщтыр зыдэсшIэжьэу тичIыгу къэзгъэзэжьыгъ.

- Адыгэ Лъэпкъ театрэм «Си­адыгабз» ыIоу спектаклэ Тыркуем къыщигъэлъэгъуагъ.

- Ащ сыщыгъуаз. Общественнэ движениеу «Адыгэ Хасэр» Iофым чанэу къыхэлажьэ. Мылъкоу хэхьащтымкIэ IэпыIэгъу тызэфэ­хъужьзэ, едгъэжьэгъэ Iофыр лъыдгъэкIотэщт.

- Шъуигухэлъхэр къыжъудэхъун-хэу шъуфэсэIо.

- Тхьауегъэпсэу.

(*)- Тыркуемк1э адыгабзэ,азгъабзэ (абхъаз),ладзыбзэ ик1и куртыбзэ фэдэ мытыркубзэ бзэхэр зы еджап1эгорэм щебгъэджэн фитныгъэ щы1эп.Ау курс фэдэу адыгабзэр ебгъэджэн олъэк1ы.Гущы1эм пае, Истамбул Къадыкоимк1э Участники нэбгэ т1ок1 зыщеджэрэ зы ладзыбзэ курс 1уахыгъ.Джы  Тыркуе Лъэпкъ Ш1эныгъэ Министерствэм  епхыгъэ «Народнэ Гъэсэныгъэ» ч1ып1эхэмджэ курс  1упхынэу фитныгъэ къатынэу щыт.Ар хъумэ курс зитырэмэ къэралыгъом eгъэджак1омэ ахъшэ къаритыщт.Мыр хъуным фэдэу тыxаплъэ.Мыщ нэмык1эу Самсунрэ Кайсери университетхэмк1э адыгабзэ кафедрэхэр 1уахынэу щыт.Ахэми анэмык1эу университетхэм ащыщэу,анахьэуи частный/фонд (къэралыгъом имыеу щыт) университетхэмк1э,еджак1охэр фаехэу хъумэ ик1и университет ректорхэм къаблэ ядэмэ адыгабзэри выборный (хэхыгъэ дэрсэу) ебгъэджэн плъэк1ынэу щыт.Мы фитныгъэри щы1.Ау мы тызхэт мафэхэм мыхэмэ ащыщэу зыри гъэсэк1агъэу щытэп.1офым изэш1охын зепхыгъэр,1офым ишъыпкъа1ор, тапэрэ илъэсым хэгъэгум демократическэм тетэу зы хэбзэ шъхьа1э (конституцэ) ищтэныр ары,ащыгъум хабзэр зэхъок1ыгъэу хъущт.-Хьапый Джаудэт.

Adıge maq,9 Aralık 2010
Çeviri:Hapiy Cevdet Yıldız