Çerkes Ulusunun Geleceği İçin Çalışılıyor
Adıge Cumhuriyeti'nın “Adıge Ülkesi'nin Geleceği” adlı hedef programı kapsamında “Sanatsal Becerisi Olan Çocuklar” projesi AC Eğitim ve Bilim Bakanlığı tarafından yürütülen çalışmalar arasındadır.
2001-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу программэр мэлажьэ. Сыд фэдэ лъэныкъоха анахьэу ащ Iоф зыдишIэхэрэр? АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ иIофышIэу мы лъэныкъом фэгъэзэгъэ Мамыщ Юрэ къызэриIуагъэмкIэ, анахь мэхьанэ зэритырэр зишIэ шIэгъошIухэу, IэпэIэсэныгъэ еджэнымкIэ, спортымкIэ, музыкэмкIэ, художественнэ творчествэмкIэ зыхэлъхэр къыхэгъэщыгъэнхэр, ахэм Iоф адэшIэгъэныр ары.
Program 2001 yılından beri uygulanıyor. En çok ne gibi işler üzerinde duruluyor? AC Eğitim ve Bilim Bakanlığı yetkilisi Mamış Yura'nın verdiği bilgiye göre, çocukların en kolay öğrendikleri, özel beceriler üzerine, yani spor, müzik ve sanatsal yaratıya yönelik yetenekleri geliştirme ve bu gibi çocuklar üzerinde çalışma konularına önem veriliyor.
ЗишIэ шIэгъошIу кIэлэеджакIохэр республикэ естественнэ-хьисап еджапIэу Адыгэ къэралыгъо университетым хэтым щырагъаджэх. Мы еджапIэм иIофшIэн программэм лъэшэу ынаIэ тырегъэты.
Öğrenme yeteneği gelişmiş olan çocuklar Adıge Devlet Üniversitesi'nin Doğal Matematik Okulu’nda okutuluyorlar. Okulun çalışma programı titiz bir biçimde uygulanıyor.
КIэлэеджакIохэр олимпиадэхэм, зэнэкъокъухэм ыкIи интеллектуальнэ-творческэ Iофтхьабзэхэм ахэгъэлэжьэгъэнхэри программэм къыделъытэ. ЗишIэ шIэгъошIухэм ыкIи IэпэIэсэныгъэ зыхэлъ ныбжьыкIэхэм премиехэмкIэ, стипендиехэмкIэ IэпыIэгъу афэхъугъэными ащ ынаIэ тырегъэты.
Program olimpiyatlar, yarışmalar ve entelektüel yaratıcılığı (yorum yapmayı) geliştirici etkinlikleri de kapsıyor. Üstün zekalı ve özel beceri yeteneği bulunan öğrencilere prim ve burslar yoluyla yardımcı olunuyor.
КIэлэеджакIохэу зыдеджэхэрэм яшIэныгъэхэмкIэ къахэщхэрэм Iоф адэшIэгъэным, ахэм еджэнымкIэ амал дэгъухэр яIэнхэм апае Всероссийскэ олимпиадэм ия III-рэ уцугъо щытекIохэрэм тестхэр арагъэшIых. Ахэм яхьылIэгъэ къэбарыр компьютернэ Банкэу «Адыгэ Республикэм икIэлэцIыкIухэу зишIэ шIэгъошIухэр» зыфиIорэм рагъахьэх. Ахэм яхьылIэгъэ къэбарым щыщхэр министерствэм исайт ибгъотэщтых.
Öğrenciler içinden en başarılı olanlarla birlikte çalışma ve daha iyi öğrenim görme olanaklarına kavuşmalarını sağlamak için, bu öğrenciler Rusya Olimpiyatları III etabına alınarak denemelerden, testlerden geçiriliyorlar. Bu çocuklara ilişkin haberler “Adıge Cumhuriyeti'nin Üstün Zekalı Çocukları” adlı siteden izlenebilir. Bu haberlerden bazılarını Bakanlığın sitesinden de izlemek olanaklı.
Фундаментальнэ наукэхэмкIэ шIэныгъэ тедзэхэр кIэлэеджакIохэм ягъэгъотыгъэнхэмкIэ анахь мэхьанэ зиIэр естественнэ-хьисап еджапIэу Адыгэ къэралыгъо университетым хэтыр ары. Хьисапым фэщэгъэ кIэлэеджакIохэм нахь куоу а предметыр ягъэшIэгъэнымкIэ ар гупчэ хъугъэ ыкIи Урысыем и Къыблэ ащ мэхьанэшхо щыраты.
Temel bilimler öğretimi, en çok, Adıge Devlet Üniversitesi'nin Doğal Matematik Bölümü'nde veriliyor. Matematik dersinde yetenekli olan öğrencilere eğitim verilen ana merkez burasıdır ve Güney Rusya'da bu okula büyük bir önem veriliyor.
Отделении 6-у еджапIэм иIэмэ хьисапым фэщэгъэ ныбжьыкIэхэр ащеджэх. А предметым имызакъоу мыщ физикэр, химиер, биологиер, компьютернэ наукэхэр, адыгэхэм ятарихъ ыкIи якультурэ щызэрагъашIэ. ЕджапIэм кIэлэеджэкIо мин чIэс. Ахэр республикэм ирайонхэм ыкIи икъалэхэм къарыкIхэзэ мыщ щеджэх.
Okuldaki 6 dairede (ofiste) matematik yeteneği olan öğrenciler okutuluyor. Sadece matematik dersi değil, fizik, kimya, biyoloji ve bilgisayar dersleri, Adıgelerin tarihi ve kültürü de öğreniliyor. Okulda bin öğrenci öğrenim görüyor. Bu öğrenciler Adıge Ülkesi rayonlarından ve kentlerinden gelmiş olan çocuklar.
Егъэджэн Iофыр зэпымыуным пае гъэмэфэ зыгъэпсэфыгъом «Гъэмэфэ хьисап еджапIэм» иIофшIэн зэхащэ. Адыгеим икIэлэеджакIохэм анэмыкIэу ащ щеджэх ыкIи зыщагъэпсэфы Урысыем ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм (Москва, Калугэ, Астрахань, Ставрополь, Саратов, Элиста, Северодвинскэ, Ростов хэкум ыкIи нэмыкIхэм) къарыкIырэ ныбжьыкIэхэм. Ахэм Iоф адашIэ Москва, Санкт-Петербург, Ярославль, Калугэ, Краснодар адэт къэралыгъо университетхэм якIэлэегъаджэхэм ыкIи ястудентхэу Урысые ыкIи Дунэе олимпиадэхэм ащытекIуагъэхэм.
Eğitimin kesintiye uğramaması için “Matematik Yaz Okulu” var ve hemen devreye giriyor. Yaz Okulu'nda sadece Adıge Ülkesinin çocukları değil, Rusya'nın başka yerlerinden, Moskova, Kaluga, Astarahan, Stavropol, Saratov, Elista, Severodvinski, Rostov oblastı gibi yerlerden gelen öğrenciler de öğrenim görüyor ve dinleniyorlar. Bu öğrenciler Moskova, St.Petersburg, Yaroslav, Kaluga ve Krasnodar'daki devlet üniversitelerinin öğretmen ve öğrencilerinden oluşuyor, öğrenciler Rusya ve Dünya olimpiyatlarında şampiyon olmuş kişilerle çalışıyorlar.
ЕджапIэу зигугъу къэтшIырэм Всероссийскэ кIэлэцIыкIу гупчэу «Орленок» зыфиIорэм зэпхыныгъэ дыриI, математик ныбжьыкIэхэм яфестивальхэу ащ щызэхащэхэрэм еджапIэр ахэлажьэ.
Sözünü ettiğimiz okul, Tüm Rusya Çocukları Merkezi “Orlenok” (Kartal Yavrusu) ile bağlantılı, bu merkez tarafından düzenlenen gençler arası matematik festivallerine bu okul da katılıyor.
Илъэс 12-у Iоф зишIэрэм еджапIэм чIэсхэм Всероссийскэ олимпиадэхэм гъэхъагъэхэр ащашIыгъэх. А уахътэм къыкIоцI хьисапымкIэ кIэлэеджэкIо 83-мэ, физикэмкIэ нэбгырэ 15-мэ олимпиадэхэм язональнэ ыкIи якIэух уцугъохэм текIоныгъэхэр къащыдахыгъэх. ЕджапIэм къычIэкIырэр зэкIэри Урысыем иапшъэрэ еджапIэхэм ачIэхьэх. Ащ фэдэу МГУ-м, Санкт-Петербург дэт къэралыгъо университетым, Московскэ физикэ-техническэ университетым мы еджапIэр къаухыгъэу студентми, аспирантми нэбгырэ 30 ащеджэ. Къоджэ кIэлэеджакIохэр мыщ зэрэщеджэхэрэм ишIуагъэкIэ гъэсэныгъэ хэхыгъэ зэрагъэгъотынэу амал яIэ хъугъэ.
12 yıldan beri faaliyette olan okul, Rusya olimpiyat karşılaşmalarında başarılı sonuçlara ulaşmış bulunuyor. Bu süre içinde 83 öğrenci matematik, 15 öğrenci de fizik dalında bölge ve final karşılaşmalarında birincilikleri kazanmış bulunuyor. Okulu bitirenler Rusya üniversitelerinde okuyorlar. Bu bağlamda Moskova ve St.Petersburg devlet üniversiteleri ile Moskova Fizik-Teknik Üniversitesi'nde okulumuzu bitirmiş 30 öğrenci okuyor.
Мы еджапIэм хьисапым фэщэгъэ ныбжьыкIэхэм Iоф зэрадишIэрэ шIыкIэм фэгъэхьыгъэу Урысыем ыкIи IэкIыбым ащызэхащэрэ форумхэм ащытегущыIэхэу къыхэкIыгъ. ГущыIэм пае, хьисап гъэсэныгъэм фэгъэхьыгъэ я Х-рэ Дунэе конгрессэу Копенгаген (Даниер) 2004-рэ илъэсым щыкIуагъэм, академикэу С. М. Никольскэр къызыхъугъэр илъэси 100 зэрэхъурэм ехъулIэу зэхащэгъэ Дунэе конференциеу хьисапымрэ информатикэмрэ ягъэшIэгъэным иметодикэ фэгъэхьыгъэу Москва 2005-рэ илъэсым щыкIуагъэм, 2006-рэ илъэсым Болгарием щызэхащэгъэ я II-рэ Дунэе семинарэу информационнэ технологиехэр зэрябгъэшIэщтым фэгъэхьыгъэм, я ХI-рэ Дунэе конгрессэу хьисап гъэсэныгъэм ехьылIагъэу Мексикэм 2008-рэ илъэсым щызэхащагъэм ыкIи нэмыкIхэм.
Okulumuzun çocuklara yönelik matematik çalışmaları Rusya'da ve dış ülkelerde düzenlenmekte olan forumlarda da ele alınıyor ve değerlendiriliyor. Örneğin matematik eğitimi üzerine 2004 yılında Danimarka Kopenhag'da düzenlenen X.Dünya Kongresi'nde, akademisyen S.M.Nikolsko'nun 100'üncü doğum yılı nedeniyle matematik ve enformasyon öğretimi metodiği üzerine düzenlenen 2005 yılında Moskova'da düzenlenen Dünya Konferansı'nda, 2006 yılında Bulgaristan'da düzenlenen enformasyon teknolojisini çocuklara öğretme konulu II.Dünya seminer çalışmasında, 2008 yılında Meksika'da düzenlenen matematik öğretimi konulu toplantıda okulumuzun çalışmaları üzerinde duruldu.
Илъэс къэс министерствэм адыгабзэмкIэ ыкIи адыгэ литературэмкIэ Всероссийскэ олимпиадэм ия 3-рэ чIыпIэ уцугъо зэхещэ.
Her yıl Bakanlığımız Adıgece (Çerkesçe) ve Adıge edebiyatı konulu ve Rusya düzeyinde olimpiyatlar düzenliyor, bu yıl bunun 3'üncüsü yapılmış durumda:
2009-рэ илъэсым олимпиадэхэм зэкIэмкIи 428-рэ ахэлэжьагъэмэ, мы илъэсым ахэм кIэлэеджэкIо 632-рэ предмет зэфэшъхьафхэмкIэ ащызэнэкъокъугъ. Пчъагъэр нахьыбэ зыкIэхъугъэм лъапсэу иIэр предметхэм япчъагъэ зэрэхагъэхъуагъэр ары. Предмет 13-кIэ кIэлэеджакIохэр олимпиадэм хэлажьэщтыгъэхэмэ, джы ахэм япчъагъэ 18-м нэсыгъ. Ащ епхыгъэу дипломантхэм япчъагъи 119-м къыщегъэжьагъэу 169-м нэсыгъ.
2009 yılında olimpiyatlara 428 öğrenci katılmıştı, bu yıl değişik derslerden 632 öğrenci yarışmalara katıldı. Sayı artışında ders sayısının artırılmış olması ana nedendir. Öğrenciler ilkin 13 derste yarışmalara katılıyorlardı, şimdi sayı 18'e yükseltilmiş bulunuyor. Alınan diploma sayısı da 119'dan 169'a çıkmış bulunuyor.
Мы илъэсым олимпиадэхэм анахь шIэныгъэ дэгъухэр къащагъэлъэгъуагъ къалэу Мыекъуапэ, Джэджэ ыкIи Кощхьэблэ районхэм якIэлэеджакIохэм. КIэлэегъаджэхэу зишIэ шIэгъошIухэм Iоф адэзышIэрэ нэбгыри 146-мэ, еджапIэхэм ядиректор 15-мэ, гъэсэныгъэ тедзэ къэзытырэ учреждениехэм якIэлэегъэджэ 17-мэ, шIэныгъэхэм яхэгъэхъон пылъ республикэ институтым иметодист 12-мэ АР-м и Президент ипремиехэр ыкIи министерствэм ищытхъу тхылъхэр афагъэшъошагъэх. Ахэм ащыщых МыекъуапэкIэ еджапIэхэм япащэхэу Нина Говоровар (гимназиеу N 22), ГутIэ Ларисэ (лицееу N 19), Мамый Даутэ (хьисап еджапIэу Адыгэ къэралыгъо университетым хэтыр), Кощхьэблэ гурыт еджапIэу N 1-м идиректорэу Бэджэнэ Юрэ, мы районымкIэ еджапIэу N 11-м идиректорэу Тхьабысым Людмилэ, Адыгэ республикэ гимназием идиректорэу КIыкI Нурыет ыкIи нэмыкIхэр.
Bu yıl en başarılı çalışmalar Maykop kenti, Cace ve Koşhabl rayonlarından gelen öğrenciler tarafından konuldu. Üstün yetenekli öğrencilere ders veren 146 öğretmen,15 okul müdürü, ek eğitim veren kurumların 17 öğretmeni ile bilimleri geliştirme üzerine cumhuriyet enstitüsünün 12 metodistine Adıge Cumhuriyeti Başkanlık primleri ve Bakanlığın takdirnameleri verildi. Bunlar arasında Maykop okulları Başkanı Nina Govorova (22 No'lu gimnazyum), Gut'e Larise (19 No'lu lise), Mamıy Davut (Adıge Devlet Üniversitesi Matematik Okulu), Koşhabl 1 No'lu okulu müdürü Begene Yura, aynı rayonun 11 No'lu okulu müdürü Ç'ıç' Nuryet ve daha başkaları bulunuyor.
КIэлэегъаджэхэмкIэ къыхагъэщыгъэхэм ащыщых Мыекъуапэ игимназиеу N 22-м хьисапымкIэ икIэлэегъаджэхэу Шъаукъо Аминэт ыкIи Алла Захарьян, Мыекъопэ эколого-биологическэ лицееу N 35-м химиемкIэ икIэлэегъаджэу Ирина Марки-нар ыкIи нэмыкIхэр.
Öğretmenler arasında başarılı bulunanlar için de Maykop 22 No'lu gimnazyumu matematik öğretmenleri Ş'avko Aminet ve Alla Zaharyan, Maykop 35 No'lu ekoloji-biyoloji lisesi kimya öğretmeni İrina Markina ve daha başkaları vardır.
Мы илъэсым республикэм щыщ кIэлэеджэкIо 21-рэ Урысыем икъэлэ зэфэшъхьафхэм ащыкIогъэ олимпиадэхэм биологиемкIэ, географиемкIэ, хьисапымкIэ, физикэмкIэ ыкIи нэмыкI предметхэмкIэ ахэлэжьагъэх. Анахь гъэхъэгъэ дэгъухэр зышIыгъэр Мыекъопэ гимназиеу N 5-м ия 11-рэ класс икIэлэеджакIоу Алексей Холодняк ары. Ар хьисапымкIэ Всероссийскэ олимпиадэм призер щыхъугъ ыкIи лъэпкъ проектэу «Гъэсэныгъ» зыфиIорэм къыдилъытэрэ къэралыгъо премие къыфагъэшъошагъ. БлэкIыгъэ илъэсым ащ фэдэу хьисапымкIэ Всероссийскэ олимпиадэм призер щыхъугъэх Мыекъопэ гимназиеу N 22-м щыщхэу Сергей Сочневымрэ Борис Глюзрэ, химиемкIэ лицееу N 35-м икIэлэеджакIоу Филипп Шуняевыми ащ фэдэ къэралыгъо премие къыфагъэшъошагъ.
Bu yıl cumhuriyetimizden 21 öğrenci Rusya'nın değişik kentlerinde biyoloji, coğrafya, matematik, fizik ve diğer derslerde yapılan yarışmalara katıldılar. En başarılı öğrenci, Maykop 5 No'lu gimnazyumu 11.sınıf öğrencisi Aleksey Holodnyak oldu. Bu öğrenci matematik üzerine Rusya yarışmaları birincisi geldi ve “Eğitim” (Гъэсэныгъ) adlı ulusal proje kapsamındaki devlet primini aldı. 2009 yılındaki Rusya matematik yarışmalarında 22 No'lu Maykop gimnazyumu öğrencisi Sergey Soçnev ile Boris Glyuz, kimya yarışmasında 35 No'lu lisesi öğrencisi Filipp Şunyayev de devlet primlerini almışlardı.
Мы илъэсым имэлылъфэгъу мазэ Мыекъуапэ хьисапымкIэ Всероссийскэ олимпиадэм икIэух зэнэкъокъу щыкIуагъ. ЧIыпIэ зэфэшъхьафхэм къарыкIыгъэу кIэлэеджэкIо 260-рэ ыкIи ахэм ягъусэ кIэлэегъэджэ нэбгырэ 80-рэ ащ къекIолIэгъагъ. Урысыем ичIыпIэ 72-мэ анэмыкIэу олимпиадэм Болгарием ыкIи Китаим къарыкIыгъэ кIэлэеджакIохэр хэлэжьагъэх.
Bu yıl nisan ayında, Maykop’ta Rusya olimpiyatları matematik final yarışmaları yapıldı. Değişik yörelerden 260 öğrenci ile 80 öğretmen Maykop’a gelmişti. Rusya’nın 72 regionu dışında Bulgaristan ve Çin’den gelip yarışmalara katılan öğrenciler de vardı.
1997-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Адыгеим Всероссийскэ олимпиадэм икIэух зэнэкъокъу 20 щызэхащагъ. Урысые ФедерациемкIэ Адыгеир ары ныIэп охътэ кIэкIым къыкIоцI хьисапымкIэ олимпиади 4 зыщыкIуагъэр. ЗишIэ шIэгъошIухэм республикэм Iофэу ащадашIэрэм федеральнэ министерствэм мэхьанэу къыритырэм ар ишыхьат.
1997 yılından beri Adıgey’de 22 Rusya olimpiyad final yarışması düzenlenmiş bulunuyor. Rusya Federasyonu regionları içinde, kısa bir süre içinde, 4 olimpiyat (yarışma) yapılmış olan tek region Adıgey’dir. Bu da, yetenekli öğrencilerin eğitimi konusunda Federal Bakanlığın Adıgey’e verdiği önemin bir kanıtı.
Мы аужырэ илъэсхэм кIэлэеджакIохэм янаучнэ обществэхэр зиIэ еджапIэхэм япчъагъэ хэхъуагъ. Ахэм научнэ-практическэ конференциехэу ащызэхащэхэрэм яшIуагъэкIэ кIэлэеджакIохэр зыфэе лъэныкъомкIэ зыкъагъэлъэгъонэу амал яIэ мэхъу.
Bu son yıllarda bilimsel öğrenci toplulukları olan okulların sayısı çoğalmıştır. Buralarda düzenlenen bilimsel ve pratik konferanslarda öğrenciler diledikleri alanlarda kendilerini tanıtlama olanağını elde ediyorlar.
КIэлэеджакIохэм яшIэныгъэхэр къызыщагъэлъэгъорэ джэгукIэхэу, зэнэкъокъухэу «Умники и умницы», «Кенгуру», «Русский медвежонок», «Бульдог», «Совенок», «Инфознайка» зыфиIохэрэри зишIэ шIэгъошIу кIэлэцIыкIухэм якъыхэгъэщын фэлажьэх, ахэм яакъыл хэхъоным фэIорышIэх.
Öğrencilerin bilimsel yeterliklerini sergiledikleri oyun biçimleri ve yarışmalar arasında “Zeki ve Yetenekli Çocuklar”, “Kanguru”, “Rus Ayısı”, “Buldog”, “Baykuş Yavrusu” ve “İnfoznayka” gibi oyunlar ve yarışmalar sonucu zeki öğrenciler belirleniyor ve kavrama yetenekleri geliştiriliyor.
НыбжьыкIэхэу еджэным, спортым, музыкэм ыкIи нэмыкI лъэныкъохэм закъыщызыгъэлъэгъуагъэхэм къэралыгъом ынаIэ зэратыригъэтырэм ишыхьат персональнэ республикэ премиехэр ыкIи стипендиехэр зэраритыхэрэр. Илъэс къэс гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ министерствэм икомиссие къэралыгъо ыкIи республикэ премиехэр зэратыщтхэр къыхехых. Нэбгыри 7-мэ сомэ мин 30 зырыз, нэбгыри 10-мэ мини 10 зырыз афагъэшъуашэ. Ащ нэмыкIэу АР-м и Президент иунашъокIэ гурыт ыкIи апшъэрэ профессиональнэ гъэсэныгъэм иеджапIэхэм ачIэсхэм персональнэ стипендие 92-рэ афагъэнэфагъ. Ар сомэ 500-м къыщегъэжьагъэу 1200-м нэсы.
Devletin okuma, spor, müzik ve diğer alanlarda gençleri desteklediğinin bir kanıtı da öğrencilere cumhuriyet primleri ve bursları vermekte olmasıdır. Her yıl Eğitim ve Bilim Bakanlığı Komisyonu tarafından devlet ve cumhuriyet primleri verilecek olanlar belirleniyor. 7 öğrenciye 30’ar bin ruble, 10 öğrenciye 10’ar bin ruble veriliyor. Bundan başka AC Başkanı’nın kararıyla orta ve yüksek öğretim okullarında okuyan öğrencilere 92 burs sağlandı. Burs tutarı 500 ruble ile 1,200 ruble arasında değişiyor.
Программэр джыри лъыкIотэщт, зишIэ шIэгъошIоу, кIэлэцIыкIу акъылышIохэм Iоф адэшIэгъэнымкIэ республикэм опытэу иIэ хъугъэр ыгъэфедэзэ лэжьэщт. Лъэпкъым, республикэм янеущырэ мафэ зэпхыгъэхэу, ар лъызыгъэкIотэщтхэм Iоф адишIэщт.
Program uygulaması sürecek, zeki ve akıllı çocuklarla birlikte çalışılması konusunda Adıge Cumhuriyeti deneyimlerinden yararlanılarak çalışılacak. Ulusun, cumhuriyetin yarınları amaçlanarak, Adıge Ülkesi’ni daha ilerilere götürecek olan yetenekli gençlerle birlikte çalışılıyor.
Сихъу Гощнагъу
Sihu Goşnağu
Adıge maq,13 Kasım 2010
Çeviri:Hapiy Cevdet Yıldız
