Программэм фэгъэзагъэр АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерств ары. Къэралыгъо программэр гъэцэкIагъэ зэрэхъурэм ехьылIагъэу гущыIэгъу тшIыгъэ министерствэм иIофышIэу мы лъэныкъомкIэ пшъэдэкIыжь зыхьырэ Ситимэ Сарэ.

Programı uygulamakla görevli kurum Adıge Cumhuriyeti Eğitim ve Bilim Bakanlığı'dır. Devlet programının uygulanmasından sorumlu Bakanlık'ın sözcüsü Sitim Sara ile bir görüşme yapmış bulunuyoruz.

Ащ къызэриIуагъэмкIэ, къэралыгъо программэм къыдилъытэрэ Iофтхьабзэхэм апэIухьанэу 2010-рэ илъэсым республикэ бюджетым сомэ мин 700 къыдилъытэщтыгъ, ащ ипроцент 95,8-р агъэфедэгъах.

Sitim Sara'nın açıklamasına göre, devlet programının uygulanması için 2010 yılı cumhuriyet bütçesinden 700 milyon ruble ayrılmıştır, şu anda bu paranın yüzde 95,8'i kullanılmış durumda.

Программэм къызэрэдилъытэу, мы илъэсым Iофтхьэбзэ пчъагъэ республикэм министерствэм щызэхищагъ. Ахэм ащыщ ублэпIэ классхэм адыгабзэмрэ урысыбзэмрэ зэращарагъэшIэщтым фэгъэхьыгъэ научнэ ушэтынхэу рекIокIыгъэхэр. Ахэм якIэуххэмкIэ семинар-зэIукIэ зэхащэгъагъ. Урысыбзэмрэ адыгабзэмрэ ябгъашIэхэ зыхъукIэ чIыпIэм ыкIи лъэпкъым яхьылIэгъэ материалхэр зэрэбгъэфедэщтхэм ар фэгъэхьыгъагъ.

Program uyarınca bu yıl,Bakanlar Kurulu tarafından amaçlanan birkaç görev yerine getirilmiştir. Bu görevler arasında olmak üzere, ilköğretim okulları başlangıç sınıflarında Adıgece ile Rusça öğretimi konularında bilimsel çalışmalar yapıldı. Bilimsel çalışmaları seminer çalışmaları izledi. Çalışmalarda ve seminerlerde Rusça ve Adıgece öğretiminde yerel özellikleri dikkate alma, ulusa ilişkin materyalleri değerlendirme konuları işlendi.

Гъэсэныгъэм исистемэ къэралыгъуабзэхэр зэрэщагъэфедэхэрэм епхыгъэ Iофыгъохэм афэгъэхьыгъэ «Iэнэ хъураеу» зэхащэгъагъэм къырахьылIэгъэ материалхэр къыхаутыгъэх. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм ыкIи профессиональнэ учреждениехэм апае программэ зэхагъэуцуагъ. ЕгъэджэнымкIэ методическэ IэпыIэгъухэр къыхаутыгъэх. Ахэм ащыщых Цуекъо Алый иIофшIагъэу «Хэт къыIон? Хэт къышIэн?», «Литературэр ныдэлъфыбзэм ылъапс» зыфиIохэрэр. ТарихъымкIэ кIэлэегъаджэм иIэпыIэгъоу къыдэкIыгъ А. Басниевым итхылъэу «К истории адыгейской диаспоры» зыфиIорэр. ШэкIогъу мазэм ар республикэм икIэлэегъаджэхэм аIэкIагъэхьащт.

Resmi dillerin eğitim sistemi içinde kullanılmaları amaçlı olarak düzenlenmiş olan “yuvarlak masa” toplantılarına sunulan materyaller de yayınlanmış bulunuyor. Çocuk yuvalarına, kreşlere ve meslek kuruluşlarına ilişkin bir program da kabul edildi. Öğretim içerikli yardımcı/metodik  kitaplar yayınlandı. Bunlar arasında Çuyeko Ali'nin “Kim Söyler?Kim Bilir?”, “Edebiyat Anadilinin Temelidir” adlı kitapları da bulunuyor. Tarih öğretmenlerinin yararlanmaları için de A.Basniyev'in  “Adıge Diasporasının Geçmişi Üzerine”   adlı bir kitap da yayınlandı. Kitap kasım ayı içinde öğretmenlere ulaştırılmış olacak.

Л. Симоновым иIофшIагъэу адыгэ поэтхэм ялирикэ къушъхьэхэм ыкIи псыхъохэм яобразхэр зэрахэтхэм ехьылIагъэри, Н. Нэшъум итхылъэу «Тэгъасэх, тэпIух» зыфиIорэр, М. Биданэкъом театральнэ къэгъэлъэгъоным исценариеу «Сиадыгабз» зыцIэу ытхыгъэри программэм къыдилъытэрэ ахъщэмкIэ къыдагъэкIыгъэх. Ахэм анэмыкIэу М. Гъунджэкъомрэ Л. Тэрчыкъомрэ ятхылъэу профессиональнэ еджапIэхэм ачIэс урыс еджакIохэм апае зэхагъэуцуагъэр, адыгэбзэ терминологиемкIэ комиссиехэм къагъэхьазырыгъэ материалхэр программэм иахъщэкIэ къыхаутыгъэх.

Bu arada L.Simonov'un Adıge şairlerinin lirik şiirlerinde dağların ve ırmakların sunulma biçimleri, N.Neşu'nun “Eğitiyoruz, Büyütüyoruz” adlı kitabı, M.Bidaneko'nun tiyatral gösterisinin senaryosu olan “Benim Adıgecem” kitapları da yayınlandı. Bunların dışında M.Ğungeko ile L.Terçıko'nun profesyonel/özel okullarda okuyan Rus öğrencilere ilişkin yazdıkları kitaplar, Adıgece Terminoloji Komisyonu tarafından hazırlanmış olan materyaller de program bütçesinden  ayrılan bir para ile yaymlandı.

Ахэм анэмыкIэу Адыгэ Республикэм гъэсэныгъэмкIэ иучреждениехэм урысыбзэмкIэ ыкIи адыгабзэмкIэ якабинетхэмрэ культурэмкIэ Министерствэм епхыгъэ къэралыгъо библиотекэхэмрэ апае художественнэ литературэ ащэфыгъ.

Bunlardan başka Adıge Cumhuriyeti'nin  Rusça ve Adıgece eğitim şubeleri ile Kültür Bakanlığı'na bağlı devlet kütüphaneleri için de edebiyat kitapları satın alındı.

Программэм къызэрэдилъытэу, адыгабзэм ыкIи адыгэ тхыбзэм, славян тхыбзэм ямафэхэр игъэкIотыгъэу республикэм илъэс къэс щыхагъэунэфыкIых. А мафэхэм атефэу адыгабзэмрэ литературэмрэкIэ, урысыбзэмрэ литературэмрэкIэ анахь кIэлэегъэджэ дэгъухэр къыхагъэщых, шIухьафтынхэр афашIых. Ащ фэдэу мыгъэ къыхагъэщыгъэхэм ащыщых Красногвардейскэ районымкIэ Адэмые гурыт еджапIэу N 3-м икIэлэегъаджэу Хъут Файзэт, Кощхьэблэ районымкIэ гурыт еджапIэу N 8-м иIофышIэу Дзыбэ Сусанэ, Шэуджэн районымкIэ Хьатыгъужъыкъое гурыт еджапIэу N 6-мкIэ - Хьаткъо Сусанэ, Адыгэкъалэ хэхьэрэ гурыт еджапIэу N 4-м икIэлэегъаджэу Шумэн Замирэ, Мыекъопэ гимназиеу N 22-м щыщэу Хъунэго Асыет ыкIи нэмыкIхэри.

Program kapsamında olmak üzere, Adıgece, Adıge yazı dili ve Slaviyan yazı dili günleri her yıl geniş kapsamlı olarak kutlandılar. Kutlama günlerinde Adıgece ile Adıge edebiyatı, Rusça ve Rus edebiyatı konularında en başarılı öğretmenler de belirleniyor ve onlara ödüller veriliyor. Sözgelişi bu yıl, Krasnogvardeyski rayonu Ademıye köyü 3 Nolu lisesi öğretmeni Hut Fayzet, Koşhabl rayonu 8 Nolu lisesi öğretmeni Dzıbe Susan, Şevgen rayonu Hatığujıkoye köyü 6 Nolu lisesi öğretmeni Hatko Susan, Adıgekale kenti okullarından 4 Nolu lise öğretmeni Şumen Zamir, Maykop 22 Nolu gimnazyumu öğretmeni Hunego Asyet ve daha başkaları belirlenmiş olan öğretmenler.

Программэм игъэцэкIэн пэIухьанэу къатIупщырэ ахъщэм щыщкIэ еджапIэхэм апае адыгабзэкIэ мультфильмэхэр, пшысэхэр ыкIи орэдхэр видео- ыкIи аудиодискхэм афытыратхагъэх. Мы мафэхэм телевидением къыгъэлъэгъонэу адыгабзэкIэ кIэлэцIыкIу къэтынхэр ыгъэхьазырыгъэх. Ахэр къызэтемыуцохэу лъыкIуатэхэмэ, адыгабзэр, адыгэ шэн-зекIуакIэхэр сабыйхэм яцIыкIугъом къыщегъэжьагъэу ахэплъхьанхэмкIэ ишIогъэшхо къэкIощт. А Iофыр тэрэзэу кIэкIымэ, лъэпкъ IофымкIэ гъэхъэгъэшхоу плъытэн плъэкIыщт. Ащ дакIоу, гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ Министерствэмрэ Адыгэ къэралыгъо телевидениемрэ зэгъусэхэу научнэ-просветительскэ ыкIи литературнэ къэтынхэр къэралыгъо бзитIумкIэ зэхащэхэу ашIыщт. Ахэр мы мафэхэм агъэхьазырых.

Programı yaşama geçirmek için ayrılan paranın bir bölümü ile Adıgece çizgi filmleri, masallar ve şarkılar, video ve audiodisklere kaydedildiler. Şu sıralarda televizyonda yayınlanacak Adıgece çocuk programları da hazırlanmış bulunuyor. Bu tür yayınlar süreklilik kazanacak olduğunda, Adıgece'yi, Adıge karakter ve geleneklerini daha bebeklik döneminden çocuklara sunma ve onları ulusal karakter sahibi insanlar olarak yetiştirme olanağı sağlanmış olacaktır. Bu görev yeterince yerine getirilirse, ulusal anlamda büyük bir kazanım olacaktır. Bununla koşut olarak, AC Eğitim ve Bilim Bakanlığı ile Adıge Devlet Televizyonu, birlikte, araştırma, eğitim ve edebiyat programlarını  iki dilde -Adıgece ve Rusça olarak- sunmaya  başlayacak. Şu sıralarda bu amacı hedefleyen çalışmalar yapılıyor.

«Уиныдэлъфыбзэ шIу лъэгъу ыкIи шIэ» зыфиIорэ республикэ зэнэкъокъоу Адыгеим игурыт еджапIэхэм ащыкIуагъэм кIэлэеджэкIуи 112-рэ хэлэжьагъ. Ахэр республикэм щыпсэурэ лъэпкъхэм ялIыкIохэу зыбзэ ыкIи зикультурэ зэзыгъашIэхэрэр арых. Республикэ зэнэкъокъум ижюри лъэныкъуищымкIэ анахь дэгъухэу кIэлэеджэкIо 19 къыхихыгъ. Ахэм анэмыкIэу кIэлэеджэкIо 35-рэ къыхагъэщыгъ. Мыхэм зэкIэми АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ и Щытхъу тхылъхэмрэ шIухьафтынхэмрэ афагъэшъошагъэх. Анахь дэгъоу къыхагъэщыгъэхэм ащыщых Нэшъукъое гурыт еджапIэм къикIыгъэхэу Блэгъожъ Астемир, мы еджапIэм щыщэу КIыкI Даринэ, Кощхьэблэ районымкIэ гурыт еджапIэу N 9-м къикIыгъэу Ярослав Фроловыр, Красногвардейскэ районымкIэ гимназиеу N 1-м икIэлэеджакIоу Андрей Крысановыр, Тэхъутэмыкъое районымкIэ Инэм дэт гурыт еджапIэу N 25-м чIэс Блэгъожъ Бэлэ ыкIи нэмыкIхэр.

“Anadilini Sev ve Kullan” adıyla Adıge  Cumhuriyeti'nde düzenlenen bir yarışmaya 112 öğrenci katılmış bulunuyor. Bunlar cumhuriyetimizde yaşayan ulusların temsilcileri olarak kendi  dil ve kültürlerini öğrenen öğrencilerden oluşuyor. Cumhuriyet yarışma jürisi üç yönlü bir değerlendirmeyle en iyi öğrenciler olarak 19 kişiyi seçti. Bunun dışında 35 öğrenci de belirlendi. Bu öğrencilerin hepsine AC Eğitim ve Bilim Bakanlığı tarafından takdirname ve ödüller verildi. En iyi öğrenci olarak seçilenler arasında Neşukoye Köyü lisesi öğrencileri Bleğoj Astemir ile Ç'ıç' Darin, Koşhabl rayonu 9 Nolu okulu öğrencisi Yaroslav Frolov, Krasnogvardeyski rayonu 1 Nolu gimnazyumu öğrencisi Andrey Krısnov, Tahtamukay rayonu İnem beldesi 25 Nolu lisesi öğrencisi Bleğoj Bel ve daha başkaları bulunuyorlar.

Ныдэлъфыбзэхэм язэгъэшIэнкIэ шIыкIэ-амалыкIэхэр зэрагъэфедэхэрэм, зы бзэм изэгъэшIэнкIэ нэмыкIыбзэхэм яшIуагъэ къызэрэкIорэм, бзэ политикэр гъэпсыгъэнымкIэ кIэлэегъаджэхэм мэхьанэу яIэм афэгъэхьыгъагъ республикэ зэнэкъокъоу мы илъэсым зэхащэгъагъэр. Ащ урысыбзэмкIэ, адыгабзэмкIэ, ермэлыбзэмкIэ, урымыбзэмкIэ ыкIи тэтарыбзэмкIэ кIэлэегъаджэхэр хэлэжьагъэх. Нэбгырэ 24-м щыщэу апэрэ нэбгырищмэ зэфэдэ баллхэр къахьыгъэх. Ахэр Адыгэкъалэ игурыт еджапIэу N 1-мкIэ - Блэгъожъ Мариет, Мыекъопэ гурыт еджапIэу N 7-м къикIыгъэу Любовь Симоновар, Инэм гурыт еджапIэу N 25-мкIэ - Хьатх Cулиет арых. Призер хъугъэх ыкIи дипломхэр аратыгъэх АдыгэкъалэкIэ гурыт еджапIэу N 1-м къикIыгъэ Жэнэ Нэфсэт, Мыекъопэ районымкIэ гурыт еджапIэу N 9-м икIэлэегъаджэу Светлана Новиковам, Тэхъутэмыкъое районымкIэ Козэт гурыт еджапIэу N 10-м иIофышIэу Егъумэ Аминэт, Шэуджэн районымкIэ гурыт еджапIэу N 1-м къикIыгъэхэу Iэшъхьэмэфэ Джансур ыкIи Гъыщ Нахьмэт. Къыхагъэщыгъэмэ ащыщ воскреснэ еджапIэм тэтарыбзэр щязыгъэшIэрэ Татомир Раисэ.

 5 Dilde Yarışma

Anadillerinin öğrenilmeleri için varolan olanaklardan yararlanma, bir dilin öğrenilmesi sürecinde ikinci bir dilin sağladığı yarar, dil politikasının belirlenmesi,bunların önemi konulu cumhuriyet yarışması bu yıl  ilk kez düzenlenmiş bulunuyor. Yarışmaya Rusça, Adıgece, Ermenice, Rumca ve Tatarca dersleri öğretmenleri de katıldılar. 24 öğretmenin ilk üçüne ödüller verildi. Bunlar Adıgekale kenti 1 Nolu lisesinden Bleğoj Mariyet, Maykop 7 Nolu lisesinden Lyubov Simonova, İnem 25 Nolu lisesinden Hath' Suliet'tir. Adıgekale kenti 1 Nolu lisesinden Jane Nafset, Maykop rayonu 9 Nolu lisesi öğretmeni Svetlana Novikova, Tahtamukay rayonu Kozet Köyü 10 Nolu lisesinden Yeğume Aminet, Şevgen rayonu 1 Nolu lisesinden Aşhamafe Cansur ve Ğış Nahmet birer ödül ve diploma sahibi oldular. Belirlenenler arasında  -dili- canladırma okulu Tatarca öğretmeni Tatomir Raise de bulunuyor.

Целевой программэм ишIуагъэкIэ Адыгеим игурыт еджапIэхэм ябиблиотекэхэм яфондхэм ахагъэхъон алъэкIыгъ. Ащ фэдэу МэщбэшIэ Исхьакъ итхылъэу «Графиня Аиссе» зыфиIорэр ипчъагъэкIэ шъэ хъоу еджапIэхэм афащэфыгъ.

Hedef programının yararıyla Adıgey okulları kütüphanelerinin fonları artırılabildi. Aynı biçimde Meşbaş İshak'ın “Kontes Ayşe” kitabından yüz adeti okullar için satın alındı.

Республикэ целевой программэу лъэпкъ культурэм хэхъоныгъэ егъэшIыгъэным ыкIи экстремизмэр щымыIэным дэлэжьэгъэным афэгъэхьыгъэм Iоф дэзышIэрэр АР-м лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитет ары. Ау гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ министерствэри ащ игъэцэкIэн хэлажьэ. Бзэхэм афэгъэхьыгъэ программэмрэ арырэ а зы пшъэрылъыр агъэцакIэ пIоми ухэукъощтэп. Программэм изэшIохын пэIухьанэу мы илъэсым республикэ бюджетым сомэ мин 80 къыдилъытэщтыгъ. Ар Iофтхьабзищэу министерствэм зэхищагъэхэм апэIухьагъ.

Cumhuriyet hedef programı çerçevesinde ulusal kültürü geliştirme  ve ekstremizmle (aşırı akımlarla) mücadele işi Adıge Cumhuriyeti Ulusal İşler, Dış Ülkelerde Yaşayan Soydaşlarla İlişkiler ve Haber Alma Komitesi tarafından yerine getiriliyor. Aynı işe AC Eğitim ve Bilim Bakanlığı da katkı ve destek sağlıyor. Her iki kuruluş dillere ilişkin program ile aşırı akımlarla/ekstremizmle mücadele işini birlikte yürütüyorlar. Sözkonusu programın sürdürülmesi için bu yıl cumhuriyet bütçesinden 80 bin ruble ayrılacak. Bu para, Bakanlık tarafından yürütülen üç ana görev için kullanılacak.

Мы программэм ишIуагъэкIэ сабыйхэу зиныдэлъфыбзэ дэгъоу зышIэхэрэр къыхэгъэщыгъэнхэм Iоф дашIагъ, еджапIэхэм художественнэ литературэ аIэкIагъэхьагъ, апэрэу урысыбзэмрэ адыгабзэмрэ анэмыкIэу, ермэлыбзэмкIэ, урымыбзэмкIэ ыкIи тэтарыбзэмкIэ кIэлэегъаджэхэр зыхэлэжьэгъэхэ зэнэкъокъу зэхащагъ.

Bu program sayesinde küçük çocuklar arasından anadilini en iyi bilenler belirlendi ve onlarla birlikte çalışıldı, okullara edebiyat yayınları ulaştırıldı. İlk kez olmak üzere Rusça ve Adıgece dışında, Ermenice, Rumca ve Tatarca öğretmenlerinin de katıldığı bir yarışma düzenlendi.

Къэралыгъуабзэхэр къызэтегъэнэгъэнхэм ыкIи хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэным дэлэжьэрэ целевой программэм иIофшIэн мы илъэсым еухы. Ар лъыгъэкIотэгъэным пае 2011 - 2015-рэ илъэсхэм ателъытэгъэ программэм ипроект зэхагъэуцуагъ. Ащ къыделъытэ къэралыгъуабзэхэм язэгъэшIэнкIэ технологиякIэхэм ягъэфедэн кIэлэегъаджэхэм аIэ къырагъэхьаныр, урысыбзэм, адыгабзэм, ермэлыбзэм, урымыбзэм ыкIи тэтарыбзэм якабинетхэм яматериальнэ базэ зэтегъэпсыхьэгъэныр.

Devlet/resmi dilleri ayakta tutma ve geliştirme hedefli program çalışması bu yıl tamamlanıyor. Ancak program hedefini aksatmamak, aksine ilerletmek için 2011-2015 yıllarını kapsayacak içerikte yeni bir  proje hazırlanmış bulunuyor. Proje, devlet dillerinin öğretilmesinde öğretmenlere yeni teknolojileri, Rusça, Adıgece, Ermenice, Rumca ve Tatarca eğitim materyallerini sağlamayı  amaçlıyor.


Adıge maq,1 Kasım 2010
Çeviri:Hapiy Cevdet Yıldız