Гъэмафэм фэбэ дэдагъ, бжыхьэр ямышIыкIэу чъыIэ... Хы ШIуцIэ Iушъом дэгъоу щашIэ ащ фэдэхэм къакIэлъыкIон ылъэкIыщтхэр.

Yaz mevsimi aşırı sıcak geçti, sonbahar da ise  soğuk erken bastırdı… Karadeniz kıyısında böylesine iklim dalgalanmalarının nelere yol açabileceği iyi bilinen şeylerden.

Iоныгъо мазэм ТIуапсэ чIыгур бэрэ къыщысысыгъэу агъэунэфыгъ. ЯнасыпкIэ цIыф хэкIодагъэп, зи зэхэкъутагъэп, ау зы щынэгъо ин горэ къызэрэблагъэрэр зэхашIэщтыгъ. Чъэпыогъу чъыIэми шIу къызэримыхьыщтым гу лъатэщтыгъ: зэпымыоу мэфэ заулэм мыщ къыщещхыгъ. Къушъхьэлъэ псыхъохэм акIуачIэ хахъощтыгъэ, районым мызэу-мытIоу къыщатыгъ хыуае къэхъун зэрилъэкIыщтым фэгъэхьыгъэу. Ау, зэрэхъу хабзэу, ошIэ-дэмышIэу тхьамыкIагъор къашъхьащыхьагъ. Чъэпыогъум и 16-м, шэмбэтыр къызыщихьащт чэщым, ТIопсэ районым щыпсэухэрэм дунаир мэкIодыжьы ашIошIыгъ.

Eylül ayında Tuapse toprağı hafif depremler sonucu birkaç kez sarsıldı, bereket yıkılan ev, ölen kişi olmadı, ancak bir belanın geleceği bekleniyor gibiydi. Ekim ayının iyi birşey getirmeyeceğinden kaygı duyuluyordu: Birkaç gün aralıksız yağmur yağdı. Dağlardan inen derelerin su seviyeleri yükseliyordu, bir deniz kabarmasının, fırtınaların  yaşanabileceği sık sık konuşuluyordu. Ancak, her zaman olduğu gibi, felaket, beklenmeyen bir anda ansızın bastırdı. 16 Ekim günü, yani cuma gününü cumartesi gününe bağlayan gece, sabaha karşı, Tuapse rayonu halkı kıyamet gününün geldiğini sandı, korkunç bir kabus yaşadı.

Къэхъущтым ущымыгъозэныр тхьамыкIагъу. Ау ащ нахьи нахь тхьамыкIэгъожь узэрэкIочIаджэр, зи хэпшIыхьан зэрэмылъэкIыщтыр къыбгурыIоныр. ТIопсэ районым псыр лъэшэу къызэрэщыдэкIыгъэм фэгъэхьыгъэ къэбарыр зэрэзэхэсхыгъэм лъыпытэу хъугъэ шъыпкъэр зэзгъэшIэнэу, а чIыпIэхэр зэзгъэлъэгъунхэу сыгу къилъэдагъ, ащ фэдэ гумэкIыгъошхом илъэхъан унэм уисынэу щытэп. ТхьамыкIагъом ишъолъыр къыхиубытэгъэ цIыф псэупIэхэм телефонкIэ уалъыIэсын плъэкIынэу щытыгъэп. Къэбарым икъэкIопIэ закъоу щытыгъэхэр федеральнэ телеканалхэмрэ интернетымрэ ары. Ахэми ТIуапсэрэ ащ къыпэIулъ чIыпIэхэмрэ къащыхъугъэ тхьамыкIагъом фэгъэхьыгъэ къэбар кIэкIых ныIэп апэрэмкIэ къатыщтыгъэхэр. КъэбарыкIэхэм якъэтын кIо зыхъукIэ тызщыгъозэ чIыпIацIэхэр зэхэтхыщтыгъэх: Кирпичнэр, Ныджэпсыхъу, Жьыубгъу, ЦIэпс, Дедеркой, Щыпсы, Гизель-Дере, Кривенковскэр. Зэхэкъутагъэхэр, зэрарэу ахьыгъэр, хэкIодагъэхэр... Жьыхьэрзэшхор гъогогъу 13 хым къытырихи чIым къытырилъэсагъ, ащ къыкIэлъыкIуагъэм фэдэ 1991-рэ илъэсым щыIэгъэ тхьамыкIэгъошхор зыпэкIэкIыгъэхэми къашIэжьырэп.

Tehlikeyi öncesinden -sezmek bir meziyettir- sezmemek ise, bir eksikliktir. Ondan da önemli olanı ise, felaket geldiğinde, artık  yapacak şey kalmadığını bilmektir. Tuapse'yi selin vurduğunu duyar duymaz, felaketin boyutunu görmek ve o yerleri incelemek düşüncesiyle afet bölgesine hareket ettim. Başlıca haber kaynakları federal tv kanalları ile internet yayınları idiler. Haberler verilirken tanıdık yerleşim yerlerinin adları da geçiyordu: Kirpiçni,Nıgepsıhu,Jıvıbğu,Ts'eps,Derekoy,Şıpsı,Gizel-Dere (-Güzel Dere-),Krivenkovski (-Şapsığların da yaşadıklar köyler-). Yıkılan konut ve yollar, maddi zarar ve can kaybı… Deniz yüzeyinden art arda gelen 13 dev hortum, deniz suyunu kaldırıp taşımış ve -dev tankerlerden boşalırcasına- kıyı yamaçlarına, -bir duvar gibi önüne gelen sırtların üzerini aşamayarak, denize bakan yamaçlara- boşaltmıştı, bu yıkımı 1991 yılında yaşanan benzeri bir afetin bir uzantısı imiş gibi görenler de var.

Къуаджэхэу ШIоикъорэ КодэшъхьапIэрэ километрэ 30 фэдизкIэ хыIушъом пэчыжьэх, апэрэ IэпыIэгъур ятIонэрэ мафэр ары ныIэп ахэм къазылъыIэсыгъэр, тхьамыкIэгъошхом икIэуххэм ядэгъэзыжьын епхыгъэ IофшIэнхэр блыпэр ары ныIэп заублагъэхэр. Адэ а уахътэм къыкIоцI цIыфхэм сыда къарыкIуагъэр? Тхьэм ехъу ар ышIэрэп.

Şşoyıko ve Kodeş'hap'e köyleri kıyıdan, denizden 30 km içeride, kurtarma ekipleri felaketin ancak ikinci gününde o köylere ulaşabildiler ve kurtarma çalışmaları da pazartesi günü başlatılabildi. Peki arada geçen iki günü aşkın bu süre boyunca afetzedeler ne yaptılar? İşin orasını Tanrı bilir.

Псыр лъэшэу къызэрэдэкIыгъэм ыпкъ къикIэу псэупIэ 30-мэ зэрарышхо ахьыгъ, унэ минрэ ныкъорэмэ псыр къакIэуагъ, мы чIыпIэм щыпсэурэ нэбгырэ 14 хэкIодагъ, нэбгыри 10 фэдиз зыдэхъугъэр амышIэу кIодыгъэ, пстэумкIи нэбгырэ мини 5 фэдиз зэрар зыхьыгъэр. Краим ипащэхэм псыр къызыдэкIым зипшъэрылъхэр тэрэзэу зымыгъэцэкIэгъэ чиновникитIу агъэпщынагъ. Ахэм яIэнатIэхэр аIыгъыжьхэп, ау мы мэфэ хьылъэхэм ащ зи къикIыжьрэп.

Sel hareketinin  güçlü ve tahrip edici olması nedeniyle 30 yerleşim yeri büyük bir yıkım yaşadı, 1,500 evi su bastı, 14 kişi öldü, 10 kayıp kişiye ise hala ulaşılamamış durumda, toplam 5 bin kişi selden etkilendi. Krasnodar Kray yetkilileri, sel baskını sırasında pasif davranan iki resmi görevliyi sorumlu tutup görevden aldılar, ancak bu büyük yıkım bununla giderilebilir mi...

Чъэпыогъум и 18-м ТIопсэ районым щышъыгъуагъэх, мы мафэм апэу хэкIодагъэхэр агъэтIылъыгъэх, КодэшъхьапIэм щыпсэущтыгъэ Ныбэ Мадин Щухьаибэ ыкъоу илъэс 58-рэ хъугъэр хэкIодагъэхэм яспискэ хэт. Блыпэм ар агъэтIылъ зэхъум Шапсыгъэ ичIыпIэ пстэуми къарыкIи цIыфыбэ къекIолIэгъагъ. Адыгэкъалэ щыщ Пэнэшъу Аскэр а мафэхэм ШIоикъо щыIагъ, ари зыдэхъугъэр амышIэхэрэм ахэфагъ.

18 Ekim günü Tuapse rayonunda yas ilan edildi ve aynı gün cenazeler toprağa verildi. Kodeş'hap'eli 58 yaşındaki Şuayip oğlu Nıbe Madin de ölenlerden. Cenazesi pazartesi günü Şapsığya'nın dört bir köşesinden gelenlerin katılımıyla kaldırıldı. -Adıge Cumhuriyeti'nin- Adıgekale kentinden Peneşu Asker de felaket sırasında Kodeş'hap'e köyündeydi, onun da ismi kayıplar listesinde.

... Селоу Георгиевскэми тхьамыкIагъом иапэрэ лъэужхэр щынэрылъэгъух. КодэшъхьапIэ мыщ зэрэпэчыжьэр километри 6 фэдиз. Зэхэкъутагъэхэр ащ фэдизэу бэ хъухэрэп, нахьыбэмкIэ садхэр ыкIи хатэхэр арых псыр зэгоуагъэр. МыIэрысэ, дэжъые хатэхэу къуаджэхэм якIурэ чIыпIэхэм ащыIэхэр енэгуягъо зыпкъ рамыгъэуцожьышъунхэкIэ. ЕтIэ-пшэхъо зэхэлъхэм чIыр зэлъаубытыгъ, псэ зыпыт пстэури рагъэлIыкIыгъ пIоми хъущт. ХыIушъом езыпхыхэрэ автомобиль гъогу закъори, лъэмыджхэри къутагъэх. Тыдэ уплъагъэми гъогухэмкIэ агъэфедэрэ техникэр олъэгъу, гъэцэкIэжьын, зыпкъигъэуцожьын IофшIэнхэр макIох. ДжырэкIэ анахь пшъэрылъ шъхьаIэр - транспортым изекIон зыпкъ игъэуцогъэныр ыкIи цIыф псэупIэхэм электроэнергиер алъыгъэIэсыгъэныр ары. Мы мафэхэм ахэм нэфыни, зэшъонхэ пси яIагъэп.

Kodeş'hap'e köyüne 6 km mesafedeki Rus yerleşimi Georgiyevski'ye de felaketin ilk izlerinin ulaştığını görebiliyoruz. Ancak sel köye nisbeten daha hafif vurmuş, daha çok meyve ve sebze bahçeleri su altında kaldı. Köy yolu boyunca çift taraflı sıralanmış elma ve fındık bahçeleri ise tamamen tahrip oldu, sanırım bundan sonra da o bahçeler bir hayır gelmeyecek. Bahçeler olduğu gibi taş- toprak yığınları altına gömülmüşler, ortalıkta hiçbir canlı emare  kalmamış. Köyü kıyıya bağlayan yol ve köprüler de yıkılmışlar. Karayolları ekipleri bütün yollarda harıl harıl çalışıyorlar. Şu anki en acil görev, yolları açmak ve köylere elektrik vermek. İnsanlar karanlıkta,içecek suları da yok.

КодэшъхьапIэ пшIэжьыхэнэу щытэп... Псы-етIэ шIой зэхэлъхэр, пхъэхэр ыкIи мыжъохэр тыдэкIи щыолъэгъух. Зэхэкъутэгъэ автомобильхэр, зэгорэм унэе хьап-щыпэу щытыгъэхэр, чырбыщ, гъучI такъырхэр, кIэлэцIыкIу джэгуалъэхэр нэм къыкIедзэх. Къоджэдэсхэм къызэраIотэжьырэмкIэ, такъикъ заулэм къыкIоцI псыхъом инэпкъхэм хэпшIыкIэу псым закъыщиIэтыгъ, сыхьатитIу горэмкIэ ащ кIэух тхьамыкIагъохэр фэхъугъэх. А пстэуми гур мыузэу уяплъын плъэкIырэп, зэгорэм тызщыгушIукIыщтыгъэ къоджэ къэбзэ зэтегъэпсыхьагъэу щытыгъэхэм къяхъулIагъэр къэпIон плъэкIынэу щытэп. ЦIыфхэм агу кIодыгъэ, къызщырагъэжьэщтыри ашIэрэп, зэсэгъэхэ щыIэкIэ-псэукIэ тэрэзыр сыдигъо аублэжьын алъэкIыщта?

Kodeş'hap'e köyü tanınmaz halde… Su ve toprak birikintileri,taş ve moloz yığınları her yeri kaplamış durumda. Bozulmuş, ezilmiş arabalar, öteye beriye dağılmış ve hurdalaşmış ev eşyaları, beton ve demir yıkıntılar, çocuk oyuncakları görülebiliyor. Köylülerin anlattıklarına göre, sular birkaç dakika içinde dere yatağından taşmış ve iki saat boyunca da yapacağını yapmış. Felaketin boyutunu görüp de üzülmemek elde değil, felaket öncesinde kutu gibi düzgün, düzenli ve temiz evleri ve yolları olan köyün bu başına geleni ve şimdiki durumunu dile getirmek kolay değil. İnsanların morali bozuk, normal düzenlerini nasıl, nereden başlayarak yeniden kuracaklar?

ШIоикъуи иIофхэр джащ фэдэх. Лъэмыджхэр, гъогухэр зэхэкъутагъэх, унэ заулэмэ псыр къакIэуагъ. Хъызмэт псэуалъэхэм, гаражхэм зэрар ахьыгъ, щагубзыоу ыкIи былымэу ашIокIодыгъэр бэдэд.

Şşoyıko köyünün durumu da Kodeş'hap'e köyününki gibi. Köprüler yıkıldı, yollar tahrip oldu, bazı evleri sular bastı. Ahır, depo ve garaj gibi yapılar da zarar gördü, çok miktarda hayvan ve kümes hayvanı telef oldu.


Adıge Maq,20 Ekim 2010
Çeviri:Hapiy Cevdet Yıldız


Not:Tire içindeki bilgilendirme yazıları çevirmene aittir.-hcy