- Синыдэлъфыбзэ о зэрэпшIэрэм фэдэу сшIэщтыгъэмэ, сэщ нахь на­сыпышIо дунаим темытэу слъытэныгъи, - Тыркуем къикIыжьыгъэу къалэу Мыекъуапэ щыпсэурэ Цурмыт-Дугъ Эрсин джащ фэдэ гущы­Iэхэр Урысые Федерацием инароднэ, Адыгэ Республикэм изаслуженнэ артисткэу Уджыхъу Марыет сценэм тетэу адыгабзэкIэ къэгу­щы­Iэу зызэхехым риIогъагъэх.

- Senin kadar anadilimi bilmiş olsaydım, yeryüzünün en mutlu kişisi sayardım kendimi,-Türkiye’den dönüş yapmış olarak Maykop’ta yaşayan Çurmıt-Duğ Ersin bu sözleri Rusya Federasyonu halk, Adıge Cumhuriyeti kıdemli oyuncusu Vıcıhu Maryet’in Adıgece konuşmasını  sahnede izledikten sonra  söylemişti.

Абзэ амышIэу сабый цIыкIухэр къызэрэтэджыхэрэр, ины зыхъухэкIэ ар зэрамышIэжьыщтыр, ежь исабыйхэми зэрэфаеу бзэр аригъэшIэнэу зэрэмыхъущтыгъэр игукъаоу Эрсин бэрэ хэтыгъ. ЕтIанэ Марыет ыдэжь кIуагъэ. Зэгъэфагъэу, гъэдэхагъэу адыгабзэр ежьым зэрэIулъым фэдэу Адыгеим къэзыгъэзэжьыгъэхэ адыгэ унагъохэм ясабыйхэм ари­гъэ­шIэнэу елъэIугъ.

Bebeklerin dil öğrenmeden büyüdüklerini, büyüdükten sonra Adıgece’yi öğrenemeyeceklerini, kişinin kendisinin de istenen ölçüde çocuğuna dili öğretemeyeceğini, epey zamandan beri söyleyip duruyordu Ersin. Ardından Maryet’in yanına gitti. Ondan, Adıgey’e dönüş yapmış ailelerin çocuklarına, kendisininki gibi akıcı bir Adıgece öğretmesi ricasında bulundu.

Марыет IэпыIэгъу афэхъу шIои­гъуагъ, ау бзэр зэраIуилъхьэщт шIы­кIэм апэу бэрэ ыгъэгумэкIыгъ. ЦIы­кIужъыехэм джэгуныр зэрякIасэм дыкIыгъоу театрэм иамалхэри ыгъэ­федэнхэу рихъухьагъ. Сабыйхэм усэ цIыкIухэр, пшысэхэр якIасэх, ахэр сценэм къыщябгъаIоу, къыщябгъэ­гъэлъагъомэ, абзи нахь шIэхэу зы­къызэIуихыщт.

Maryet’in yardımcı olmasını istiyordu, ancak dili nasıl öğreteceği konusunda hayli bir bocalama geçirdi Maryet. Çocukların oynamayı sevdiklerini biliyordu, tiyatronun olanaklarını dil öğretiminde kullanmaya karar verdi. Çocuklar küçük şiir ve şarkıları, masalları seviyorlardı, bunları sahnede söyletme ve temsil ettirme yoluyla dili daha hızlı biçimde öğretebileceğini kavradı.

Джарэущтэу Эрсин къырихьы­жьэгъэ Iофыр зэхэщагъэ хъугъэ. Апэрэ куп цIыкIоу зэхэхьагъэм гъунэгъухэм, нэIуасэхэм, Iахьылхэм ясабыйхэри къахэхъуагъэх. Непэ Марыет ыгъасэхэрэр нэбгырэ 23-рэ мэхъух. Адыгэ чIыгум къэзыгъэзэжьыгъэхэм якIэлэцIыкIухэм яза­къоп, чIыпIэрыс адыгэ унагъохэм япхъорэлъф цIыкIухэри къыфащэх.

Ersin’in ortaya attığı proje uygulama aşamasına geldi. İlk gelen küçük öğrenci grubuna komşu, tanıdık ve akraba çocukları da katıldılar, sayı arttı. Şu an Maryet’in eğittiği çocuk sayısı 23’e ulaştı. Sadece Adıge ata toprağına dönüş yapmış çocuklarla sınırlı kalınmadı, yerli Adıge ailelerinin küçücük torunları da kurslara katıldılar.

Апэу зырагъажьэм адыгабзэр зымышIахэхэри, тIэкIу нахь мыхъу­ми къызыгурыIохэрэри ахэтыгъэх.

Başlangıçta Adıgece’yi hiç bilmeyen ve biraz bilenler vardı çocukların içinde.

- Зи зымышIахэрэм удэлэжьэныр къин дэд. ЫшIэрэп ыкIи къыгуры­Iорэп. Ащ къыхэкIэу купыр тIоу дгощыгъэ - бзэр къызгурыIоу, на­хьыжъыIохэу къэгущыIэхэрэмрэ апэрэ хьарыфхэм къащегъэжьагъэу зэбгъэшIэн фаехэмрэ, - къытиIуагъ Марыет. - Аужырэхэм дэгъоу Iоф адешIэ АКъУ-м адыгэ филологиемрэ культурэмрэ яфакультет иIофышIэу Хъуажъ Нурыет. МэзиплIэу зыра­гъаджэхэрэм къыкIоцI сабый цIы­кIу­хэм бзэр нахь ашIэу зэрэхъугъэ­хэм ежь сабыйхэри зыгъасэхэрэри щэ­гушIукIых. Ахэр сценэм къытепщэнхэшъ зыкъыщябгъэшIыным джыри фэхьазырхэп, ау янэ-ятэхэм, республикэ гимназием щеджэрэ кIэлэ­еджакIохэм ащыщхэм якъэгъэлъэ­гъонхэр алъэгъугъэхэу щыт.

- Hiç bilmeyenlerle çalışılması çok zor idi. Çünkü dili bilmiyor ve söylenenleri anlamıyorlardı. Bu nedenle grubu ikiye ayırdık. Dili anlayan, daha iyi konuşanlar ve ilk harften başlatarak her şeyi sıfırdan öğrenmesi gerekenler biçiminde,-dedi bize Maryet.-Dil bilmeyenlerle Adıge Devlet Üniversitesi Adıge Filolojisi ve Kültür Fakültesi çalışanı Huaj Nuryet ilgileniyordu. Dört aylık bir eğitim süreci sonunda çocuklar dili sökmeye başladılar, bu da öğretmenleri sevindirdi. Ana-babalar, Cumhuriyet Lisesi’nde sahnelenen temsilleri izlemekteydiler, ancak çocuklar henüz sahne alıp gösteriler sunacak bir düzeye gelmemişlerdi.

Джэгухэзэ, пшысэхэм ахэт персо­нажхэм закъыпашIыжьызэ, кIэ­лэ­цIыкIумэ ныдэлъфыбзэр зэра­гъашIэ. «Сыд къин тэлъэгъуми, сы­зыгъэ­гушIорэр сабыйхэр абзэкIэ къэгу­щы­Iэхэу зэрэхъурэр ары, - еIо Марыет. - Тыбзэ зэрифэшъуашэу икъэ­ухъумэн къэралыгъо екIолIакIэ зэри­мыIэжьым къыхэкIэу ыкIи бзэр зы­гъэ­лъэпIэрэ янэ-ятэхэм яхьатыркIэ тэ ахэм Iоф адэтэшIэ, тфэлъэкIырэр тэшIэ».

Oynayarak, masallardaki kişi rollerini alarak, çocuklar anadilini sökmeye/öğrenmeye başlamışlardı. “Ne kadar zahmet çektiysek de, beni mutlu eden olay, çocukların anadilleriyle konuşmaya başlamış olmalarını görmem oldu,-diyor Maryet.-Dilimizi korumak için yeterli bir devlet politikamız yoktu, bunu bilmenin ve dile değer veren ana babalara duyduğumuz saygının gereği, çocuklarla ilgileniyor, elimizden gelen desteği onlardan esirgemiyorduk”.

Едыдж, Iэпэзао, Чэтао, нэмыкI унагъохэми къарыкIыхэзэ кIэлэцIы­кIу театрэм зыщызыгъасэхэрэр къэ­кIох. Мары Чэтэо Ибрахьимэ ипхъо­рэлъф цIыкIу унэм адыгабзэр щы­рагъэшIагъэу щытыгъэмэ, джы гу­щыIэ къинхэр, IурыIупчъэхэр, мэкъэ Iужъухэр нахь къабзэу къыIохэу хъугъэ, унагъом исхэр егъэгушIох.

Yedıc, Epezave, Çetave ve diğer evlerden  çocuklar Adıgece’yi öğrenmek için  Adıge  Tiyatrosu’na geliyorlardı.Çetave İbrahim’in kızından küçük torununa evinde Adıgece öğretilmişti,şimdi zor sözcükleri,tekerlemeleri ve zor sesleri daha düzgün söylemeye başlamıştı,aileler bu başarılarla mutlu oluyorlardı.

- Бзэм идэхагъэрэ иIэшIугъэрэ тисабыйхэм зэхязыгъэшIэнэу пылъ бзылъфыгъэхэм лъэшэу тафэраз, - еIо Ибрахьимэ. ШIэныгъэлэжьэу Едыдж Батырай ипшъэшъитIу адыгабзэкIэ нахьы­шIоу къэгущыIэхэ хъугъэ. Театрэр агу рехьы, зыкъагъэлъэгъоныр якIас.

-Dilin güzelliğini ve tadını çocuklara kazandıran kadınlardan çok memnunuz,-diyor İbrahim. Biliminsanı Yedıc Batıray’ın iki kızı da Adıgece’yi daha iyi konuşmaya başladılar. Tiyatroyu sevdiler, sahne almayı da seviyorlar.

Батраий, Эрсини, нэмыкIхэми къытаIуагъ:

Batıray ile Ersin ve daha başkaları bize şöyle dediler:

Инэу тхьашъуегъэпсэу ятIонэу тыфай Уджыхъу Марыети, Хъуажъ Нурыети. Тэ тфэ­мы­лъэкIыщтыр ахэм къыт­фашIэ, хымэ чIыгум щы­т­­щыгъупшэжьыгъэгъэ ныдэлъфыбзэр тисабыйхэм къытфаIуалъхьажьы.

Vıcuh Maryet ile Huaj Nuryet’e sonsuz teşekkürlerimizi sunmak istiyoruz. Bizim başaramadığımız görevleri, bizim adımıza onlar yerine getiriyorlar. Gurbet diyarlarında yitirmiş olduğumuz dilimizi çocuklarımıza yeniden kazandırıyorlar.

Арэу зыхъукIэ, Iофыр къезыхьыжьагъи, лъызы­гъэкIуати лъэпкъым фэ­гу­мэкIых ыкIи фэла­жьэх. Бзэр тимыIэжьымэ, адыгэ лъэпкъыри зэрэщы­мыIэ­жьыщтыр къагурэIо.

Bu durumda, alışmayı başlatanlar ve çalışmaları ilerilere taşıyanlar, ulusumuzun geleceği için kaygı duyan ve emek harcayan kişilerdir.

Адыгабзэм и Мафэ ехъу­лIэу тилъэпкъырэ ты­бзэрэ апае тызыгъэгумэ­кIырэ ­пстэур къипIоты­кIын плъэ­кIыщтэп. ОIо закъокIэ, зи къикIы­рэп. Ау мы зигу­гъу къэт­шIы­гъэ бзылъфыгъэхэм афэ­дэу адыгэ цIыф пэпчъ лъэпкъым фэлажьэмэ, тилъэужи хэкIокIэ­щтэп, ти­цIыфыгъи чIэтынэщтэп, тиорэди зэпычыщтэп, тижэбзэ дахи кIодыщтэп.

Adıgece Günü nedeniyle ulusumuz ve dilimiz adına duyduğumuz kaygılarımızın tümünü dile getirecek bir durumda değiliz. Sadece adını anmakla da mesafe alamayız. Ancak sözünü ettiğimiz bu kadınlar gibi, her bir Adıge insanı, ulusumuz için çalışmış olsa, izlerimiz silinmeyecek, insanlığımızı yitirmeyecek, şarkılarımız susmayacak/ölmeyecek, güzel dilimiz de yok olmayacaktır.

Ş’avko Aslanguaş (Шъаукъо Аслъангуащ).
Adıge maq,15.03.2010
Çeviri: Hapi Cevdet Yıldız

Сурэтхэм Уджыхъу Марыетрэ ыгъэсэрэ ­адыгэ кIэлэцIы­кIухэмрэ ары­тых.
Resimde Vıcıhu Maryet (Уджыхъу Марыет) ile eğittiği küçük Adıge çocukları görünüyor.