IофшIагъэу щыIэхэм ямызакъоу, лъэхъаным епхыгъэ гупшысэхэм тигъэзетеджэхэр тапэкIи ащыдгъэгъозэнхэу тызэзэгъыгъ.

Geçmiş çalışmalarla yetinmeyerek, güncel sorunlar üzerine görüşlerini alıp okuyucularımızı bilgilendirmek istedik. Görüşmelerin sık sık yapılması konusunda da kendisiyle bir görüş birliğine vardık.

- Адыгэ Республикэм икъэ­ралыгъуабзэхэр, АР-м ис лъэпкъ­хэм абзэхэр къэухъумэ­гъэн­хэмкIэ ыкIи хэхъоныгъэхэр ягъэшIыгъэнхэмкIэ къэралыгъо программэм ипроектэу 2011 - 2015-рэ илъэсхэм ателъыта­гъэм игъэкIотыгъэу тыдэлажьэ, - къеIуатэ Беданыкъо Рэмэзан. - Пшъэрылъ гъэнэфа­гъэхэр яIэу Iофыр щыIэныгъэм щыпхыращызэ, программэм Iоф дэзышIэрэмэ егъэжьэ­пIэшIухэр ашIыгъэх.

- Adıge Cumhuriyeti’nin devlet dilleri ile AC’nde yaşayan halkların dillerini koruma altına alma ve geliştirme içerikli 2011-2015 yıllarını kapsayacak bir proje üzerinde çalışıyoruz,-dedi Bedanıko Ramazan. -Program yaşam gerçeklerine uygun olarak ele alındı, hazırlanıyor ve katkılar sağlıyoruz.

- Рэмэзан, адыгабзэм и Мафэ ехъулIэу тызэрэзэIу­кIагъэм фэшI тиныдэлъфыбзэ инеущрэ мафэ зыфэдэ­щтым, кIэм шъулъыхъузэ непэ анахьэу шъунаIэ зытежъугъэтырэ лъэныкъомэ уакъытегущыIэ тшIоигъу.

- Sayın Bakan, Adıgece Günü nedeniyle buluşmuş bulunuyoruz, Adıgece’nin geleceğini, daha yeniyi/mükemmelini araştırırken, bugüne ilişkin olarak, daha çok ne gibi şeylere öne çıkarıyorsunuz?

- Къэралыгъуабзэр щыIэ­ны­гъэм зэрэщыпхырытщы­щтым тыпылъэу наукэм иау­жырэ IофшIагъэхэр къыдэтэ­лъытэх. Научнэ уплъэкIун куухэр адыгабзэм изэгъэшIэн зэрищыкIагъэхэр тэшIэ. Ащ фэшI дунэе опытэу щыIэр дгъэфедэщт. Программэу дгъэхьазырырэм зэфэхьысыжьхэм къагъэлъэгъуагъэхэр къыщыхэдгъэщыщтых. КIэлэегъэджэ анахь дэгъумэ яеплъыкIэхэр, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм адыгабзэр зэращызэрагъашIэрэм, нэмыкIхэми талъыплъэщт.

- Devlet dilini ayakta tutma amacıyla en son bilimsel çalışma verilerini izliyor, dikkate alıyoruz. Adıgece’nin öğrenilmesi ve öğretilmesi konusunda derin bilimsel çalışmalar yapılması gerektiğini, eksiklikler bulunduğunu biliyoruz, bunun bilincindeyiz. Bu nedenle dünyadaki başarılı örneklerden yararlanacağız. Çalışma programımızda incelediğimiz örneklerin sonuçlarını, başarılı örneklerin hangileri olduklarını belirleyeceğiz. En başarılı öğretmenlerin görüşlerini alacağız, okul öncesi eğitim kurumlarında Adıgece’nin öğretilmesi çalışmalarını da  göz önünde tutacağız.

- Iофыгъо дэгъу шъузыфежьагъэр, ау ар жъугъэцэ­кIэ­ным, цIыфмэ алъыжъугъэ­Iэ­сыным пае сыд фэдэ амалха шъузылъыхъурэр?

- Olumlu bir çalışmayı başlatacağınız anlaşılıyor  ancak bunları başarmak ve topluma ulaştırmak için ne gibi olanaklarınız var?

- Адыгэхэр зыщыпсэурэ шъолъырхэм ныдэлъфыбзэр ащызэрагъэшIэным фэшI зэпхыныгъэу адытиIэхэр дгъэпытэщтых. Адыгабзэр, адыгэ культурэр алъыдгъэIэсынхэмкIэ нэрылъэгъу IэпыIэгъухэр, къэбар жъугъэм иамалхэр дгъэфедэщтых. Дунэе компью­тер-нэ системэм ишIуагъэ къы­тэкIынэу тэгугъэ. Сайт къызэ­Iутхынышъ, программэм Iоф дэтшIэщт.

- Adıgelerin yaşadığı yörelerde anadilinin öğretilmesi içerikli anlaşmalarımızı sağlamlaştıracağız. Adıgece’yi ve Adıge kültürünü kitlelere ulaştırmada görsel malzemelerden ve iletişim olanaklarından yararlanacağız. Dünya düzeyindeki bilgisayar/internet ağından yararlanmaya bakacağız. Bir İnternet sitesi kurup söz konusu programı etkinleştirmeye çalışacağız.

- Адыгабзэмрэ адыгэ культурэмрэ зэрэзэпхыгъэщтхэр уиеплъыкIэхэм къахэгъэщыба.

- Adıgece ile Adıge kültürü arasındaki ilişkiyi nasıl kurmayı düşündüğünüzü bize de söyleyebilir misiniz?

- Культурэм, искусствэм афэгъэхьыгъэ зэнэкъокъухэр зэхэтщэщтых. Адыгэ музыкальнэ Iэмэ-псымэхэр еджа­пIэхэм ащашIыщтых, адыгэ шъуашэри ядгъэдыщт. КIэлэе­джакIохэм алъэгъурэм, ежьхэм аIапэхэмкIэ ашIырэм нахь уасэ фашIыщт. Фольклорым ехьы­лIэгъэ материалхэри ядгъэгъо­тыщтых. Пшысэхэм, нарт эпосым фэгъэхьыгъэ ижъырэ къэбархэм ащыдгъэгъозэщтых.

- Bunun için kültür ve sanata ilişkin yarışmalar düzenleyeceğiz. Adıge müzik enstrümanları/çalgı aletlerini okullarda imal ettireceğiz, yaptıracağız, Adıge giysilerini de diktireceğiz. Küçük öğrenciler, kendi katkıları ile üretilen şeylere daha fazla değer veriyorlar. Folklora ilişkin gereçleri onlara sunacağız. Masallara, Nart destanına ilişkin eski anlatıları, onları anlatan gereçleri de sunarak çocukları bilgilendirmeye çalışacağız.

- ОрэдкъэIоным, къэ­-шъо­ным яурокхэр къоджэ еджапIэхэм зэращыкIощт­хэм общественнэ организациехэм ащытегущыIэхэуи зэхэтэхы. А Iофыр лъыкIотэн ылъэкIыщта?

- Şarkı söyleme(müzik) ve dans derslerinin köy okullarında nasıl yürütüleceği gibi konuların sivil toplum örgütlerinin de ilgisini çektiği, konunun görüşülmekte olduğunu duyuyoruz. Bu iş ileri götürülebilir mi?

- Гурыт еджапIэм сыще­джэ зэхъум усэхэр езбырэу зэдгъэшIэнхэм пае тикIэлэе­гъаджэ къытиIощтыгъ: «Усэр орэд къашъуIорэм фэдэу зэ­жъугъашIи, нахь дэгъоу шъугу къинэжьыщт». Ащ фэдэ екIо­лIакIэм непи шIуагъэ къытын ымылъэкIыщтэу сIорэп, ау сэ нахь къыхэзгъэщынэу сызыфаер орэдкъэIоным иурокхэр нахь гъэшIэгъонэу зэхэтщэнхэ зэ­рэтлъэкIыщтыр ары. Адыгэ къуаджэхэм яеджапIэхэм адыгэ къэшъуакIэхэр кIэлэеджакIомэ ащызэрагъэшIэщтмэ боу дэгъу.

- Ortaokul öğrencisi olduğum sıralarda, şiirleri ezberlememiz için öğretmenimiz bize şöyle diyordu: “Şiiri şarkı söyler gibi öğreniniz, daha iyi öğrenmiş olur, unutmazsınız”. Böyle bir yaklaşım bugün için yararsız olur demiyorum, ama şarkı derslerinin daha da çekici bir hale getirilebileceğini belirtmek istiyorum. Adıge köy okullarında yeni Adıge dansları da öğretilecek olursa, çok güzel bir şey olur bu.

- 2010-рэ илъэсыр кIэлэе­гъа­джэм и Илъэсэу щыт. Ащ епхыгъэ Iофтхьабзэхэр ады­га­бзэм изэгъэшIэн зэрэщыжъугъэфедэхэрэр къыта­Iоба.

- 2010 yılı Öğretmenler Yılı. Bu bağlamda Adıgece’nin öğretilmesine ilişkin görevleri nasıl yerine getireceğinizi bize anlatır mısınız?

- Зэнэкъокъухэр, «Iэнэ хъураехэр», нэмыкIхэри зэхэтщэ­щтых, сочинениехэр ядгъэтхыщтых. Адыгабзэм икIэлэе­гъаджэхэр зэIудгъэкIэщтых, IофшIэкIэшIоу къыхэтхыхэрэр зэфэтхьысыжьыщтых, пропагандэ тшIыщтых.

- Yarışmalar, “Yuvarlak Masa” toplantıları, vb. kompozisyon yarışmaları düzenleyeceğiz. Adıgece dersi öğretmenlerini bir araya getireceğiz, içlerinden başarılı çalışma ve kompozisyonları seçeceğiz, onları tanıtacak ve propaganda çalışmalarını yürüteceğiz.

- Адыгабзэм изэгъэшIэн, игъэфедэн Парламентым зэрэщытегущыIагъэхэр тэшIэ. Къэралыгъо екIолIа­кIэу Iофым фэшъушIырэр зэрэлъыкIуатэрэм уегъэраза?

- Adıgece’nin öğretilmesi ve kullanılması sorununun Adıge Parlamentosu’nda da konuşulmuş olduğunu biliyoruz. Sorunu ele alma biçimi, devletin konuya yaklaşım biçimi sizce yeterli mi?

- АР-м и Президентэу Тхьа­кIущынэ Аслъан тызы­тегущыIэрэ Iофыгъохэр зэрэ­лъы­кIуатэхэрэм алъэплъэ. Адыгэ Республикэм иIофшIа­пIэмэ, псыхъомэ, нэмыкIырэ чIыпIацIэмэ афэгъэхьыгъэ тхылъыр дгъэхьазырыгъэ. Бзэм изэгъэшIэнкIэ федеральнэ шапхъэхэр щыIэх, ау ащ емы­лъытыгъэу тэ нахь федэ тфэ­хъущтхэ  амалхэр дгъэфедэ­щтых.

- AC Başkanı Thakuşın Aslan görüştüğümüz sorunların uygulanması konusuyla yakından ilgileniyor. Adıge Cumhuriyeti’nin işyerlerine, ırmaklarına ve benzeri yerlerin isimlerine ilişkin bir kitap hazırladık. Dil eğitimi konusunda federal normlar bulunuyor, ama biz o normlarla yetinmeyeceğiz, dilimizin öğretilmesi konusunda daha verimli olanakları uygulamaya koyacağız. 

- Тикъалэхэм, къуаджэхэм ацIэхэр ядэхьапIэхэм адыгабзэкIи урысыбзэкIи атыратхэным, псыхъуацIэ­хэр, чIыпIацIэхэр хэмыукъохэу тэрэзэу атхынхэм пае тхылъ зэрэщыIэр дэгъу. БзитIукIи атетхагъэу шIэ­хэу тлъэгъущта? Шъхьа­гуа­щэкIэ къедгъэжьэнышъ...

- Kent ve köylerimizin isimlerinin köy giriş ve çıkışlarında Adıgece ve Rusça yazılması, ırmak adlarının, yer adlarının doğru düzgün yazılışını sunacak bir kitabın hazırlanmış olması güzel bir şey. Bunların her iki dilde de yazılmış olarak hayata geçirildiğini ne zaman görebileceğiz? İsterseniz açıklamanıza Şhaguaşe’den (Belaya Irmağı) başlayalım…

- БзитIукIэ тетхэгъэным фэгъэзэгъэ къулыкъушIэхэм Iофыр агъэцэкIэнэу тэгугъэ.Бзэм изэгъэшIэнкIэ федеральнэ унашъохэм афэмыдаIоу, тэр-тэрэу егъэджэныр зэхэтщэн тыфит.

- Her iki dilde yazılmış tabelaların yazılması işi, tabela yazıcılarına kalmış, başarmalarını bekliyoruz. Dil öğreniminde, yürürlükteki federal kararları biraz öteleyecek kısmi kararlar da alabilecek bir yetkiye/ özgürlüğe sahibiz.

- Адыгэбзэ урокхэр нахь макIэ хъущтха?

- Adıgece dersler azalacak mı?

- Хъущтхэп. Ар гъэнэфагъэу къэсэIо. Успенскэ районым, хы ШIуцIэ Iушъом Iус тилъэпкъэгъухэм, Ленинград хэкум щыпсэурэ адыгэмэ, Иорданием ис тилъэпкъэгъумэ, нэмыкIхэми ящыкIэгъэ адыгэ литературэр аIэкIэдгъэхьагъ. Зэпхыныгъэу адытиIэр лъыд­гъэкIотэщт.

- Azalmayacak. Bunu kesin olarak söylüyorum. Krasnodar Kray’ın Uspensk rayonunda, Karadeniz kıyısında yaşayan soydaşlarımıza  (*), Leningrad oblastında (**) yaşayan Adıgelere, Ürdün’deki soydaşlarımıza ve diğer yerlerdeki Adıgelere Adıge edebiyatı ürünlerini ulaştıracağız. Soydaşlarla olan bağlarımızı sıkılaştıracağız.

- КIэлэцIыкIу IыгъыпIэ­хэм адыгабзэр зэращакIурэм, ныдэлъфыбзэр еджапIэхэм нахь дэгъоу ащызэрагъэшIэ­ным, унагъомрэ еджапIэмрэ язэпхыныгъэхэр бзэм зэрэфэлэжьэщтхэм, общественнэ движениеу «Адыгэ Хасэр» Iофым къызэрэхэлэжьэ­щтым, Лъэпкъ театрэм адыгабзэм изэгъэшIэнкIэ ригъэжьэгъэ Iофыр зэрэлъы­кIуатэрэм, нэмыкIхэми та­пэкIэ талъыплъэщт. Тызы­гъэгумэкIырэ Iофыгъохэм тигъэзетеджэхэр ащыдгъэ­гъозэнхэм фэшI зэIукIэгъухэр зэдытиIэхэ тшIоигъу.

- Okul öncesi eğitim kurumlarında, çocuk yuvalarında Adıgece’nin öğretilmesi sorunu, anadilinin/Adıgece’nin okullarda öğretilmesi çalışmalarının daha ciddi biçimde ele alınması, okul ve aile ilişkisi, her ikisinin işbirliği içinde dil öğrenimine destek çıkması, sivil hareket “Adıge Xase”nin Adıgece eğitime katkıda bulunması, Adıge Ulusal Tiyatrosu’nun Adıgece’nin öğretilmesi konulu çalışmalarının geliştirilmesi gibi konuları, isterseniz daha sonra görüşelim. Okuyucularımızın sorduğu ve kaygılanmakta olduğu konular hakkında görüşmelerimizi sürdürmeyi diliyoruz.

- Дэгъу, сигуапэу зэIукIэ­гъухэм сакъыхэлэжьэн. Адыгабзэм и Мафэ фэгъэхьыгъэу гъэзетымкIэ зэкIэми сафэгу­шIо.

- Çok güzel, memnuniyetle yardımcı olmaya hazırım. Adıge maq gazetesi aracılığıyla herkesin  Adıgece Günü’nü kutluyorum

ЕмтIылъ Нурбый - Адыгэ Макъ, 15.03.2010
Yemt’ıtl Nurbıy – Adıge Maq
Çeviri: Hapi Cevdet Yıldız

Bilgi notu:
(*)- Soçi/Şaçe ve Tuapse rayonu Adıge-Şapsığları.-HCY
(**)-Baltık Denizi kıyı bölümünde, St.Petersburg kentine komşu bir oblast (il).-HCY