Çerkes tarih yazımında ve felsefesi kurgusunda, tarihsel trajedilerin varlığını reddetmeksizin, pasif mağduriyet mitosundan, aktif özne konumlanışına geçişi sağlayacak bütüncül, nesnel ve özgüven odaklı bir tarih bilincinin imkânlarını araştırmak çok çok önemlidir.

​

Tarih, geçmişte vuku bulmuş olguların pasif bir kaydı değil; şimdiki zamanın ihtiyaçları doğrultusunda yeniden inşa edilen ve geleceğin ufkunu çizen ontolojik bir zihniyet zeminidir. 

Modern dönem Çerkes toplumunun entelektüel ve sosyo-politik gündeminde tarih, kolektif varoluşun en temel meşruiyet alanı olarak işlev görmektedir. Ancak bu tarihsel birikimin hangi anlatı kalıpları ve duygu rejimleri üzerinden aktarıldığı sorusu, toplumun geleceğe dönük eylemsellik kapasitesini doğrudan tayin etmektedir.

​Günümüz Çerkes kamuoyunun ve aydınlarının önemli bir kısmının kendi ulusal tarihlerine yaklaşımı; ağırlıklı olarak yıkım, sürgün, trajediler ve kaçınılmaz bir kaybetmişlik duygusu etrafında kümelenmektedir.

*Modern dönem Çerkesleri; kendi ulusal tarihlerine, yaşanmış olumsuzluklar ve trajik son gözüyle bakmaları büyük talihsizlik. Bu yenilmişlik, mahvolmuşluk hissi bu topluma iyi gelmez.* 

​Söz konusu "yenilmişlik" algısının toplumsal bünyede yarattığı işlevsizlik başlıbaşına büyük bir sorun oluşturur. 

Tarih felsefesinin kuramsal araçlarıyla nesnel tarih çözümlemesi ve ulusal ruhun duygusal harcı arasındaki diyalektik dengeyi kurmak, Çerkes Tarih yazımı için olmazsa olmazdır.

​Friedrich Nietzsche, "Tarihin Yaşam İçin Yararı ve Yararsızlığı Üzerine" adlı eserinde tarihi üç temel kategoride ele alır: Anıtsal (Monumental), Geleneksever (Antiquarian) ve Eleştirel (Critical). Nietzsche, tarihin yaşama hizmet etmesi gerektiğini, aksi takdirde geçmişin ağırlığının şimdiki zamanın üretkenliğini felç edeceğini savunur.

​Modern Çerkes tarih okumasının önemli bir kısmı, Nietzsche’nin uyardığı anlamda "yaşama zarar veren" kurgusal bir bıkkınlığa ve pasifliğe evrilmiştir. Tarihin yalnızca yaşanmış felaketler üzerinden okunması, toplumu sürekli bir "patolojik anma" (pathological commemoration) döngüsüne hapseder. Bu durum şu epistemolojik ve sosyolojik çelişkileri doğurur:

*Özne Halinden Nesne Konumuna Düşüş* 

Tarihsel anlatı sadece Çarlık Rusyası’nın yayılmacılığı ve yaşanan yıkım üzerine kurulduğunda, Çerkes toplumu kendi tarihinin eyleyen (aktör) öznesi olmaktan çıkıp, dışsal güçlerin kararlarıyla şekillenen pasif bir nesnesine dönüşür.

​

*Resilience (Direnç) Kapasitesinin Maskelenmesi* 

Yüzyıllar boyunca sürdürülen savunma, geliştirilen özgün hukuk, dil, kültürel-sanatsal doku ve toplumsal örgütlenme, yurt ile diaspora coğrafyalarındaki yeniden yapılanma başarıları, "trajik son" odaklı anlatının gölgesinde kalarak görünmezleşir.

*Kolektif Melankoli*

Sorumluluk üstlenme ve geleceğe dönük rasyonel stratejiler geliştirme iradesi, yerini "tarihsel mağduriyetin" sağladığı konforlu ama edilgen bir melankoliye bırakır.

Tarihsel Trajedi,  

Pasif Mağduriyet Mitosuna dönüştürür. Kolektif Melankoli ise Kaçınılmaz Son olarak Gelecek Projeksiyonunun Yıkımına yol açar.

Tarih Felsefesi Müdahalesi ise, Tarihsel Trajedi ve olumsuzluklar karşısında Bütüncül / Nesnel Analiz üretme ve Yapıcı İdealizmle

Hedef Odaklı Eylem ve Ulusal Özgüven getirir. Yani sonuç verir, başarı getirir.

*Nesnellik ve Bütüncül Metodoloji* 

​Tarih felsefesini doğru bir zemin üzerine oturtmak, geçmişi romantize etmek ya da acıları retorik hamlelerle örtbas etmek anlamına gelmez. Aksi takdirde bu durum, yeni bir tarihsel çarpıtmaya yol açar. 

Edward H. Carr, Tarih Nedir? (What is History?) adlı çalışmasında olgu ile yorum arasındaki diyalektik ilişkiye dikkat çeker. Carr’a göre tarihçi, ne olguların kölesidir ne de olguları dilediği gibi eğip bükebilen bir kurgucudur.

​Çerkes tarihinin nesnel ve gerçekçi bir temele oturtulması, Robin G. Collingwood’un "tarihsel yeniden canlandırma" (re-enactment) kuramıyla da yakından ilişkilidir.

Geçmişi anlamak, dönemin aktörlerinin zihin dünyasına, jeopolitik kısıtlarına ve stratejik tercihlerine nüfuz etmeyi gerektirir.

​Bütüncül bir metodoloji şu esaslara dayanmalıdır:

​Çok Boyutlu Tarihsel Dinamikler iyi analiz edilmelidir. 19. yüzyıl Rus-Çerkes Savaşları, Soykırım ve Sürgün; sadece etnik bir çatışma değil, küresel güç dengeleri (Büyük Oyun / The Great Game), kaynaklara ve jeopolitik noktalara erişim kavgası, Osmanlı-Rus rekabeti, sanayi devriminin getirdiği askeri teknolojiler ve yerel toplumsal yapıların iç dinamikleri ekseninde soğukkanlılıkla analiz edilmelidir.

*Eleştirel Yüzleşme* 

Toplumun kendi geçmişindeki stratejik hataları, iç bölünmeleri ve diplomasi eksikliklerini analiz edebilmesi, erginleşmenin, olgunlaşmanın önkoşuludur. 

Tarihsel nesnellik, ulusal ideallerden bir sapma değil, tam aksine bu ideallerin rasyonel ayaklara basmasını sağlayan bir zorunluluktur.

Neler yapılması gerekliliği analiz edilirken, kapasite, insan kaynakları, eldeki malzeme, eksiklikler/ fazlalıklar, hedeflerin ne denli insani ve çağdaş gerçeklere uyduğu, geçmişte denenmiş olan yöntemlerle, yeni çağda uygulanması gerekli olanlar vb sorularda ince elenip, sık dokunarak yanıtlanmalıdır.

*Ulusal Ruhun Harcı* 

​Tarihsel soğukkanlılık ve akademik nesnellik toplumsal analiz için elzemdir; ancak tek başına toplumsal harcı canlı tutmaya yetmez. 

Ernest Renan, 1882 tarihli meşhur Ulus Nedir? (Qu'est-ce qu'une nation?) konferansında ulusu "her gün yapılan bir halk oylaması" (un plébiscite de tous les jours) olarak tanımlar. Renan’a göre bir ulusu oluşturan şey, sadece ırk, dil veya coğrafya değil; geçmişte birlikte yapılmış büyük şeyler ve gelecekte de yapma arzusudur.

​Renan, kederin ve acının kolektif kimlik inşasındaki rolünü kabul etmekle birlikte, bunun bir "ortak miras ve geleceğe dönük irade" ile birleşmesi gerektiğini vurgular.

Hatta biraz romantizm/duygusallık, özveri, vb olmadan ulusal ruhun yaratılamayacağı da unutulmalıdır.

*"Yıkıcı Mağduriyet" Anlatısı yerine "Yapıcı Ulusal Gerçeklik" ulusal politikanın temelidir.* 

Tarihsel Odak sadece yıkım ve kayıp (1864, Soykırım, Sürgün ekseni) üzerine yapılamaz. 

Bütüncül miras (Dil, Kültür, Khabze, Direniş, Müzik, Dans, vb kısaca Çerkesi Çerkes yapan, yaşatan herşeyi ayağa kaldırmak ve dinamizm) her biri ihmal edilmeden...

Toplumsal Rolü; Edilgen nesne/ Mağdur psikolojisi yerine Etken özne/ Aktöre dönüştürmek.

Duygusal Tonu; Kolektif melankoli ve yenilmişlikten, Güçlü, Kararlı, Özgüvenli ve adanmışlık noktasına taşımak. 

Gelecek Algısını; Yas ve geçmişe hapsolmaktan çıkartmak.

Kültürel- toplumsal- sanatsal- politik yapıyı, planlı, istikrarlı ve sürdürülebilir Kurumsallaşma düzeyine taşımak. 

Kolektif ruh, sadece akademik metinlerle veya soğuk istatistiklerle inşa edilemez. Toplumun bağ kurabileceği kurucu mitlere, estetik değerlere, kahramanlık ve özveri anlatılarına ihtiyacı vardır. Ancak buradaki "romantizm", gerçeklerden kopuk bir illüzyon/ hayalperestlik değil; geçmişteki dirençten ve kültürün estetik derinliğinden güç alan yapıcı bir kolektif enerji olmak durumundadır.

​Modern Çerkes kolektif bilincinin ihtiyacı olan şey; tarihsel trajedileri unutmak ya da hafifletmek değil, bu trajedilerin toplumsal zihniyeti felç etmesine izin vermemektir. Tarih felsefesinin sunduğu imkânlar doğrultusunda, mağduriyet odaklı edilgen anlatı yerini rasyonel, nesnel ve aktör merkezli bir tarih okumasına bırakmalıdır.

​Nietzsche'nin tezinde öne sürdüğü anlamda "geçmişi yaşama hizmet eder kılmak"; Renan'ın yorumladığı anlamda ise "ortak mirası geleceğe dönük bir iradeye dönüştürmek", modern dönem Çerkes entelektüelinin en temel metodolojik ödevidir. 

Bir toplum, tarihini sadece bir "ağıt" olarak okumayı bıraktığı ve o tarihteki direnç ile uygarlık birikimini özgüvenle sahiplendiği an gerçek anlamda kendi geleceğinin öznesi haline gelecektir.