Thamade olarak telaffuz edilen bu unvanın anlamını iyi bilen kişi, azdır. Aslında Çerkesce olan bu kelime, Çerkesliğin çok önemli bir figürüdür. Tüm Rusya Federasyonunda ve özellikle Kafkasya Coğrafyasında, sofra geleneği olarak da bilinir. Protokole göre oluşan bu sofranın, bir başkanı vardır. Bu başkan o yörenin Thamade’sidir, yani sözü dinlenen saygın bir kişisidir. Sofra tamamen Thamade’nin idaresindedir. İlk konuşmayı o yapar. Bu sofranın en vazgeçilmez yanı ise her “bijje” (Kadeh) kaldırıldığında, güzel sözlerin söylenmesidir. Çünkü Çerkesler için bjje, iyi temennilerde bulunmanın estetik bir aracı ve toplumsal bir simgesidir. Adigeler, “Bjje kaldırıldığı zaman; çözümlenemeyecek sorun, bjje’nin eğmediği baş yoktur” derler. Diplomasi, kulis, siyaset; hep o sofralarda yapılır.

.Adigelerin “Xabze” inancının ardında, sosyal ve doğasal gerçekler saklıdır. Geleneklerin bazıları ise tarih öncesi, bilinmeyen zamanların izleridir. “Tha” kelimesi, Tanrı manasına gelen bir sözcüktür. "Thamade"nin tanımı da “Tanrının huzuruna kabul ettiği kişi anlamına gelmektedir”. Bu nedenle, Çerkesler: “İlk Thamadelerinin, Tanrı tarafından görevlendirilmiş ilahî bir kişi olduğuna inanırlar”. Thamade; ileri görüşlü, dışarıdan gelecek ödül ve tehditlerden etkilenmeyen, liderlik vasıfları taşıyan bir kişidir.

Şu da var ki her birey, kendisinden daha uygun birinin bulunmadığı ortamlarda, Thamadelik görevini üstlenebilmelidir. Bu nedenle aileler, çocuklarının eğitiminde bu hususu dikkate alır. Thamadelik, bir kişiye yaşam boyu verilen bir unvan değildir. Bununla beraber; kendisine danışılan, taraflar için akılcı, barışçıl ve tatmin edici çözümler üretebilen, saygın kişiler sürekli Thamade statüsünde kabul edilir.

Onlar, akil insanlardır. Her durumda dürüst davranacaklarına olan inanç tamdır.

Dikkat çekici olan bir husus da şudur: Thamadelik özendirilmekte ve ona ulaşmanın yolları açık bırakılmaktadır. Thamadelik kurumunun bu saygınlığı, bireylerin bir gün bu mertebeye erişme arzusunu kamçılar ve bu doğal temsilcilik mekanizması, kişilerin kendilerini sürekli geliştirmelerini teşvik eder. Çerkesler arasında uzun süre yaşamış olan ve Rus Edebiyatı’nın kurucusu olarak kabul edilen Puşkin, Thamadeleri: "davranışları itibariyle demokrat, kalben aristokrat" kişiler olarak nitelendirmiştir.

Çerkesler'in tüm alt gruplarında farklı hiyerarşik Thamadelik kesitleri mevcuttur. Bir düğüne, cenazeye veya herhangi bir toplantıya grup olarak gidildiğinde Thamadenizin kim olduğu sorulur. Çerkes toplumu, seçilmiş ya da görevlendirilmiş yahut da doğal olarak bu statüyü taşıma hakkını elde etmiş, Thamadeler aracılığıyla yönetile gelmiştir. Çünkü toplum katmanlı, hiyerarşik bir yapıya sahiptir. Bu nedenle toplumsal yaşamın çeşitli alanlarında, farklı kişisel özellikleriyle ön plana çıkan Thamadelere ihtiyaç duyulmuştur.

Thamade; davranışıyla, çevresindekileri seçkinliğine, saygınlığına, alçakgönüllü ve hoşgörülü olduğuna inandırmalı, günlük hayatını örnek bir insan olarak yaşamalı, tavrı ve tarzıyla vakur bir toplumsal önder olmalı, yemek yiyişinden giyimine, adım atışından konuşmasına, oturmasından kalkmasına, özen göstermelidir.

Bir Thamade; kendiyle barışık olmalı, takdir etmesini bilmeli ama başkalarının takdirini beklememelidir. İnsanoğlu; gaflete düşünebilen, unutan, yanılan, bir varlıktır. Yanıldığında, yanlış yaptığında bunu kabul edip, özür dilemesini bilmelidir.

Bir mekânının veya sofranın en saygın köşesi her zaman Thamade’nin yeridir. Eğer, toplantı açık alanda yapılıyorsa; Thamade’nin yeri akarsuyun geldiği taraftır. Bu şartların bulunmadığı açık alanlarda ise, yüksek olan kısımdır. Thamade’nin sağ yanı, yardımcı Thamadeye aittir. Yardımcı Thamade, Xabze kurallarını bilen bir kişidir. Diğer kişiler, yaşlarına ve sosyal statülerine göre; otururlar. Thamade, bayanlara uygun gördüğü saygın bir yer gösterir. Yemekli toplantılarda Thamade, huzurda bulunanların tümüne hitaben ilk konuşmasını yaparken, kadınlar ve Thamade hariç, herkes ayağa kalkar. Kadınlar, her yerde olduğu gibi, burada da ayrıcalıklıdır. Thamade, bu ilk saygı seremonisinin ardından, herkesi oturmaya davet eder.

Ancak, ‘’pşerah’’ ve onun akranları, Thamade’nin konuşması bitene kadar, oturamazlar. Gençlerin, doğrudan Thamade ile konuşmaları pek uygun değildir. İsteklerini, pşerah vasıtası ile Thamade ye iletirler. Konuşmacılar, konuşmalarını ayakta yaparlar. Thamade isterse, konuşmaların, oturarak yapılmasına izin verebilir.

Toplantıda fısıldamak, dikkat çekecek şekilde telefon ile konuşmak veya internette dolaşmak hoş karşılanmaz. Görüş ve bilgiler, muhataplara nazik ve mütevazı bir üslup ile aktarılır. Konuşmacı kadınsa yahut da orada bulunan bir kadından söz ediyorsa; Thamade hariç, erkekler ayağa kalkarlar. Sözü edilen ya da söz alan bayan, ayağa kalkanların oturmalarına izin verebilir. Toplantıya mola verilmiş ise; herkes birbiriyle konuşur, şakalaşır. Toplantı devam ederken, her ne sebeple olursa olsun ayrılmak isteyen kişi, Thamade’den izin alır. Toplantı sona erdiğinde, toplantı alanını terk etme önceliği de Thamadeye aittir.

Çerkeslerin birçok kutlamaları, bu şekilde gerçekleştirilir, konuklar bu düzende ağırlanır. Ancak iş toplantılarının ve yemeklerinin, çağdaş küresel dünyanın gerektirdiği, özel kuralları vardır. Bunları birbirine karıştırmamak gerekir.

Yaşlı olan her kişi Thamade midir?

Abazaların ve Çerkeslerin kültürlerinde, yaşlıya saygı esastır. Toplumda; zenginlik, eğitim durumu gibi sosyal statüler dahi yaşlılara olan saygı esasını bozamaz. Bu bir Xabze kuralıdır ve bu kurala her birey titizlikle uymak zorundadır.

Ancak her yaşlı kişi Thamade değildir. Bilgiye ulaşmanın, tahsil yapmanın zor olduğu eski dönemlerde yalnızca yaşlılar, daha yaşlı olanlar Thamade olabilirlerdi. Fakat Çerkesler, bilgi kaynaklarının çoğalması ve bilgiye ulaşmanın kolaylaşmasıyla “Bilge olan, Thamademizdir” anlayışını benimsemişlerdir. Bununla birlikte, yine de grubun en yaşlısı her zaman saygı ifadesiyle: “Nahıjj Thamade” yani, “Yaşlı Önder” sıfatıyla anılmış, danışman olarak değerlendirilmiş ve toplumdaki saygın yerini korumuştur.

Gerçek Thamade, buyurgan bir kişidir, bir grubu veya bir kitleyi her an harekete geçirebilecek bilgi, beceri ve güce sahiptir. Kendisini hiç geliştirmemiş cahil bir kişi köyün, mahallenin veya o bölgenin en yaşlısı olabilir, o kişiye yaşından dolayı herkes en üst seviyede saygı da gösterebilir. Ama o kişi gerçek anlamda Thamade değildir. Xabze felsefesi; insanın kendi kapasitesinden haberdar olmasını, cahil cesaretinden uzak durmasını, cühelâ işlere girişmemesini ister.

Thamade: kendini bilen, kendini sorgulayan, objektif bakış açısıyla kendisini kendi karşısına alarak, noksan taraflarını tespit edip, tekâmül etmeye çalışan kişidir. İsterseniz buna, “İnsanlaşmak” ya da “Kendini yeniden inşa etmek”, kâmil olmak diyebilirsiniz.

Sonuç olarak; Yaşı ne olursa olsun Thamade, toplumun uzağında değil, insan kalabalıklarının ortasından, hayatın çileli ve dikenli yollarından geçmiş, kendisini geliştirmiş, Xabze ’ye ve onun yaşam biçimine ayak uydurma becerisini gösterebilen bir kişidir.

Kafkasya'ya geçmişte yaşadığımız bir vatan toprağı, kültürümüze eski bir kültür gözüyle bakmamalıyız. Kültürümüzü, yaşatılması gereken, uzlaşı ve barış kültürü olarak algılamalıyız. Çünkü kültürümüz, global kültürün DNA’sı niteliğindedir. Uygulamak isteyenler için uygulanabilirliğini asla yitirmez.