Bir süre önce Diyarbakır’da toplanan Demokratik Toplum Kongresi’nde, Türkiye’de iki dilliliğe gidilmesi görüşü  savunuldu. Kamuoyu “iki dil”  dendiğinde,genellikle  Türkçe ve Kürtçeyi anlıyor. “İki dil” görüşünü destekleyen BDP sözcülerine göre ise, ’iki dilden’  biri, ilki Türkçe, diğeri de Türkiye’de konuşulan   dillerin hepsidir (Kürtçe,Ermenice,Lazca ,Çerkesçe,vb) . Çerkesçe’nin adı  fazla geçmiyor. Bunun bizce bilinen nedenleri var.

***

İşin ilginç yanı, son zamanlarda  Kurtuluş Savaşı’nı Türk ve Kürtlerin birlikte verdiği görüşü sık sık  söyleniyor, Çerkes katkısı ise belleklerden silinmeye çalışılıyor. Son derece yakışıksız olan  bir eğilimdir bu. Samsun ve Sivas’taki Çerkes desteği olmasaydı  Mustafa Kemal, bir lider olabilir miydi? Mustafa Kemal, görevi gereği, asıl gitmesi gereken Trabzon’a değil de, niçin Samsun’a ve oraya yakın Çerkes ağırlıklı yörelere gitti? İki üç ay süreyle niçin Çerkes evlerinde kaldı? Niçin ilkin Türk yoğun  nüfuslu  yörelere gitmedi?..

Batıda, Ege’de Yunan işgaline karşı ilk direniş  Çerkes öncülüğünde başlatıldı ve ilk cephe Çerkes milislerce kuruldu. Mustafa Kemal’in başlarda bu direnişle  bir bağlantısının bulunmadığı, BMM yönetiminin de Çerkes Ethem’in desteği ile   güçlendiği gerçeği  gizlenmek mi isteniyor?..

Bunun gizlenmesi ya da  unutturulmaya çalışılması, tarihi  değiştirmek olur. Gerçeği değiştirmeyi  kimse başaramaz.

Ancak, Batı Cephesi’nin vurucu Çerkes gücüne, bu gücün başındaki Çerkes Ethem’e ve yanındaki  toplama Çerkeslere  ilişkin  rezervlerimiz var.

***

Çerkes Ethem ve Düzce ayaklanması

Beğensek de beğenmesek de İttihat ve Terakki  ve Teşkilat-ı Mahsusa mensubu yarı Türkleşmiş bir Türkçü ailenin bireyi olan Çerkes Ethem’i savunuyor ve  onu bir Çerkes önderi olarak  lanse ediyor da değiliz. O bir Türkçü olarak, Çerkesleri kullanmasını ve onlara dayanmasını bildi, doğrusu bir milis  komutan olarak görevini de yerine getirdi, Çerkes toplulukları  arasında terör estirdi, Teşkilat-ı Mahsusa örgütünün desteğiyle topladığı Çerkes milisleri  Yunanlıların karşısına dikti ve Yunan ilerleyişini durdurdu, iç ayaklanmaları  (Biga,Adapazarı,Düzce ve Yozgat) bastırdı, BMM yönetimini ülkeye hakim bir konuma getirdi, Ankara’nın düzenli bir ordu kurma gücüne  ulaşmasını sağladı.

Çerkeslere karşı dehşet politikalarını izlerken, kendi altını oyduğunun farkında bile olmadı. Ağabeyi Reşit Bey’in aracılığıyla Mustafa Kemal’in uydusu oldu. Dönen dolapların,kendisini dışlayacak bir milliyetçi ordunun kurulmakta olduğunun farkına bile varmadı. Vardığında da iş işten geçmişti.

 “Kim oldum” derken de okkalı bir  tekme yedi. Harcandı. Etme bulma dünyası.

Ethem için yas tutuyor değiliz. Ankara’nın  direktifiyle,ayaklanma durumu fiilen sona ermiş olan  Düzce’ye, gözdağı anlamında, ‘Mahşerin Dört Atlısı’ gibi girdi, 53 kişiyi astırarak beklenmedik  bir  terör estirdi. Ancak kendi sonunu da hazırladı. İdamcı Evren Paşa bile adam astırma konusunda Ethem’in eline su dökemez. Ethem’in adam astırma  furyasını,  Bolu Mudurnu’dan  Düzce’ye gelen  Albay Refet Bey’in (Bele)  durdurduğu söylenir.

***

“Çingeneyi padişah yapmışlar önce babasını asmış” derler. Çerkes Ethem de  öyle biri, asıl darbeyi     Çerkeslere indiren biri .

Bazıları Mustafa Kemal’in Düzce ayaklanmasının lideri Sefer Bey’in (Berzeg) asılmasına karşı çıktığını  söylüyorlar. Doğru olamaz bu. Seyit Rıza’nın da başına geldi  buna benzer bir  şey:

Cumartesi günü Elazığ’da bulunan Hükümet temsilcisi/ polis şefi İhsan Sabri Bey’e (Çağlayangil) Seyit Rıza ve adamlarının, oraya  Atatürk’ün  varmasından,pazartesi sabah 09.00’dan önce, kılıfına uydurularak, hemen idam edilmelerini sağlaması   emri verilir. Cumartesi öğleden sonra ve Pazar  günü çalışma günü değildi. Ancak Atatürk Pazartesi sabahı  saat 09.00’da yöreye gelip bir köprü açılışına katılacaktır. Orada topluluk Seyit Rıza’nın affını isteyebilecektir, idamlar yapılarak  bunun önüne geçilmelidir. Formaliteler tamamlanır, asılacak kişiler öncesinden bellidir, ipler yağ tenekelerine  atılır, marangozlara sehpalar yaptırılır, mezar yerleri kazdırılır ve cellat da bulunur. Pazar gününü pazartesiye bağlayan gece tutuklular uyandırılır, yargılanmak üzere apar topar halkevine götürülür, şipşak bir “yargılamadan” sonra da hemen asılırlar (74 yaşındaki Seyit Rıza ve 16 yaşındaki oğlunun idamı için bkz.” Son Rus Saldırıları ve Kemal Kılıçdaroğlu ” yazımız).

***

Çerkes Ethem ve ayaklanma lideri Berzeg Sefer Bey

 Düzce’deki ayaklanmanın önderi Sefer Bey Mudurnu’ya gider ve orada  Albay Refet Bey’le ayaklanmayı yatıştırma/sona erdirme konusunda uzlaşır. Bu durum üzerine, Ethem Bey’in Düzce’ye gitmesine gerek kalmadığı, “Ethem Bey’in Düzce’ye girmesinin bir felaket olacağı”, uzlaşma konusunda Sefer Bey’in samimi olduğu biçiminde,  Ankara’dan gönderilen  Nasihat Heyeti’nden Hüsrev Bey ve yanındaki Osman Bey’in, ayrıca Albay Refet Bey’in Ankara’ya  gönderdiği  telgraflara Ankara’nın yanıtı da, özetle şöyle oldu:  Düzce’ye silahlı kuvvetle girilmelidir. Asilerin yumuşama eğilimi/dehaleti  inandırıcı değildir… Kan dökenlerden bunun hesabını soracağız. Halka yumuşak davranılacak...ama halkı kandıranlar  asla affedilmeyeceklerdir.

Bu yanıt şefaat mi içeriyormuş?..

Albay Refet Bey’in, uzlaşma için Mudurnu’ya  gelen  Sefer Bey’i yanında alıkoymak (kurtarmak) istediği, ancak Sefer Bey’in halkı yatıştırmak için Düzce’ye dönmeye karar verdiği yazılıyor.

Çerkes Ethem isteseydi, Ankara’yı dinlemeyerek, Sefer Bey’i ve adamlarını bağışlayabilir miydi?..Belki  daha yumuşak davranabilir, bazı isyancıları ayrık tutabilir ya da işi hafiften alabilirdi.

Ethem’in idamları, özellikle Sefer Bey’in idamı  Düzce’de genel bir  nefrete, infiale  yol açtı, Ethem lanetlenen biri oldu, harcanması da, sanırım bundan sonrası için çok daha  kolay oldu. Çünkü Çerkes desteğini iyice  yitirmişti. Düzce Çerkesleri,birçok yöredeki diğer Çerkeslerden farklı olarak   gururlu ve kolay bağışlamayan kişiler olarak tanınırlar .

Sefer Bey’e gelince, o da Saray’a yakın bir  Türkçü/gerici kişiydi, herhalde nam ve kişisel çıkar peşindeydi, ancak  Türk ve  Çerkes zenginler tarafından sevilen bir Çerkes zengini idi, kızkardeşlerini Çerkeslere değil de, zengin Türk ailelerine vermiş olan  biriydi. O bir oportünist idi,bundan eminim.

Sefer  Bey, Berzeg kökenli bir Wıbıh idi, Wıbıhlar Karadeniz kıyısında yaşayan ve Türklere esir, özellikle köle kızlar satan bir topluluk idiler. Dolayısıyla Türklerle bağlantılı idiler. 1864’te toplu biçimde  Türkiye’ye göç ettiler, ancak bir bölüm Wıbıh, daha doğuda, dağların öte yakasında bulunan Kuban  düzüklerine göç edip oradaki Çerkes toplulukları arasına yerleşmişti. Sefer Bey’in  ailesi  de, Kuban’daki bir Çerkes K’emguy köy topluluğu/Haç’emzıy  içine katılmış, ardından 1880’lerde Kafkasya’dan Düzce’ye göç  etmişti. Sefer Bey, K’emguy  Çerkeslerince kurulan bu Köprübaşı Ömer Efendi Köyü’nde (Çerkesçe adı –“Haç’emzıy”) doğmuş ve büyümüş olan biriydi. Bunlar paralı olarak Kafkasya’dan gelmişlerdi.

Feodal  gelenekleri olan bu köy/Haç’emziy, öbür Düzce Çerkes köylerinden farklıydı. Bu köyde  baba ya da o yoksa aile büyüğü/ağabey,  kızı kendi  istediği kişiyle evlendirebiliyordu. Mülk büyük kardeşe/ağabeye kalıyordu. Öbür Çerkeslerde mülkün gövdesi ve baba evi en küçük kardeşe kalıyordu, ancak küçük kardeş ağabeyi dinliyordu. Yani demokratik bir yetki dengesi vardı. Çerkes Ethem Pşave ailesinden bir Şapsığ idi ve ağabeyi Reşit Bey’in yanlış kararlarına karşı çıkamıyordu. Şapsığlarda kız eşini serbestçe seçiyordu. Wıbıh ve K’emguylarda, evlilikler, çoğunlukla menfaate dayalı oluyor, fakire kız vermiyor, zor durum ile karşılaşıldığında, altından kalkılması olanaksız ağa başlığı isteniyordu.

Bir anı:

Rahmetli eniştemin rahmetli  annesi Neziha Hanım, Köprübaşı Ömer Efendi Köyünün en zengini Haç’emzıy  Neşşuts’e’nin (Нэш1уц1э) kızıydı. Çok güzeldi. Dul ve bir kız çocuğu olan köyden biri kızı istetti. Baba isteği reddetmiş olmamak için, nasıl olsa bulamaz düşüncesiyle “ağa başlığı” istedi. Ertesi gece, erkek tarafı  istenen parayı masaya koydu, baba da sözünü tuttu.

Anne,”Ne yaptın böyle, kızımı yaktın!” diye karşı çıkmış, ama “Ben köle (hatıwel/хьатыол) değilim, sözümün altında kalamam” demiş, kırbacını kaldırmış.

Kız babasının annesini dövmesinden çekinerek  karara karşı çıkmamış. Böyle anlatılır.

Bu türden bir  gelenek halen Kürtler arasında yaşıyor.

Toparlarsak Çerkeslere  darbeyi, birer Türkçü kişi olarak Atatürk ya da İnönü değil, asıl Çerkes Ethem indirmiştir.

Söylemek istediğimiz, bir kişinin Çerkes kökenli olması, onun yurtsever biri  olduğu anlamına gelmez.

***

İki dil  konusu

Başbakan Recep Tayyip Erdoğan, CHP, MHP, DP ve diğer sağcı politik çevreler ile Genelkurmay, “iki dil” ve “demokratik özerklik” isteklerine, değişik biçimlerde ve muğlak da olsa, karşı çıkıyorlar. AKP Adana Milletvekili Ömer Çelik’e göre, böyle şeyler, yani iki dil isteği  “demokrasiye karşı bir suikasttır”.

Başbakan Erdoğan da “Türkiye’nin dili, resmi dili Türkçedir” diyor. Peki, Türkiye’de konuşulan öteki diller nereye konacak?..Boğulacaklar mı?..

AKP Genelbaşkan yardımcısı Hüseyin Çelik ise daha ılımlı ve daha akılcı bir tutum içinde. Hüseyin Çelik’e göre Türkçe dışındaki dillerin üniversitelerde akademik düzeyde ve seçmeli ders olarak okutulmaları olanaklı. Mevcut yasalar da buna engel değil.

Hüseyin Çelik öyle diyor. Ama, bir yandan da, Kürtçe konuşanlar üzerindeki baskılar, savcıların açtıkları davalar da aynen sürüyor.

Bu çelişki de güvensizliğe yol açıyor. En hoş olmayan durum da budur.

Türkiye’de sadece Türkçe değil bir dizi başka dil de konuşuluyor. Sayıyı 20’ye, 30’a çıkaranlar var. Olabilir. Bu diller yeni bir icat mıdır ki? Bunlar yüzlerce, dahası bazıları binlerce yıldan beri bu topraklarda konuşulmakta olan diller.

Demagoji demagoji üstüne. Yalan yalan üzerine.

***

Osmanlı döneminde Türkçe resmi dildi, deniyor;doğru, ama “başka bir resmi dil yoktu”  deniyor, işte bu doğru değil, sözgelişi Murat Bardakçı gibi kişiler bile Habertürk Tv programlarında  öyle söylüyorlar. Osmanlı Devleti’nde Türkçe dışında bir resmi dilin  olmadığı iddiası doğru değil. “Elveda Rumeli” filminde resmi dairelerin kapılarında iki dilin-Türkçe ve Makedonca’nın- yazılı olduğu görülüyor. Bu bir filmdir, yakıştırmadır  diye geçelim. Ama iş onunla sınırlı değil. Örneğin ve  bildiğim kadarıyla özerk bir idari birim olan Sisam Adası’nda Rumca da resmi dildi. Bunu Osmanlı Anayasası’ndan (eski yazı) bizzat kendim okudum. Bulgarca, Sırpça, Romence gibi  dillerin de devletçe tanınmış statüleri   vardı.

O halde gizli açık Türkçülerin/aşırı milliyetçilerin  dil konusunda söyledikleri şeyler  doğru değil.

Bizde en beteri olan durum, “aydın” geçinenlerimiz arasında “ar duygusunun”, utanma denen kavramın  hayli irtifa kaybetmiş olmasıdır, diyebiliriz.

Cumhuriyet döneminde dil ve kültürlere karşı sürdürülen devlet  politikaları demokrasi adına onaylanabilir bir şey midir? Bu ülke, 9 yıl süren resmi bir dil yasağı dönemini  de yaşadı, asimilasyon politikaları resmen uygulandı. Dil ve kültür soykırımı kapsamına giren bu türden  politikaları hiçbir demokrat kişi  savunamaz. Ama ‘demokrat ve solcu’ geçinip bunu halen savunan kişinin sürüsüne bereket…

***

Demokratik özerklik konusu

Demokratik özerkliğe gelince, bu da demokrasi gereği olan ve geliştirilmesi gereken bir öneri, yeni bir icat değil. Korkulacak bir şey de değil.

Peki, Türkiye’de özerk idari birimler yok muymuş? İl Genel Meclisi, Belediye Başkanlığı ve Belediye Meclisi, köy muhtarı ve  köy ihtiyar heyeti/meclisi, vb özerk idari birimler/makamlar değil midirler? Bunlar ta Osmanlı döneminden beri  varlıklarını sürdüren özerk birimler. Daha önceleri, özerk bir  idari ünite olarak  bucak/nahiye birimleri  de vardı.

Günümüzdeki idari birimlerin özerkliği, yetkileri  çok sınırlı. Atanmış bir vali ve kaymakam bu birimlerin de amiri konumunda.

Neyi isteyebiliriz? Vali ve kaymakamların da seçilmelerini, özerk birim yetkilerinin artırılmalarını  isteyebiliriz. Halk, cumhurbaşkanını seçebildiğine göre, ne diye vali  ve kaymakamı da  seçemeyecekmiş? Demokrasi halk temelinde kurulur, niçin halka güvenilmeyecekmiş? Halka değil de kime güvenilecekmiş? Niçin bucak örgütlenmesi geri getirilmesin ki? Niçin özerk birimlere ve köylere daha fazla yetki tanınmasın ki? Bütün bunları dile getirmenin ve demokrasiyi geliştirme kapsamında düzenlemelere gitmenin ne gibi bir sakıncası  olabilir ki?..

***

Dil ve bayrak konusu

Bakın İsrail’de Kfar-Kama adlı 3 bin nüfuslu bir Çerkes beldesi var, bir de 1,500 nüfuslu Reyhaniye Çerkes köyü var daha. Belediye ve köy yönetimi binasında İsrail ve Çerkes (Adıge Cumhuriyeti) bayrakları birlikte dalgalanıyor, resmi binaların kapılarında da 4 dil (Yahudice,Arapça,İngilizce ve Çerkesçe) yazılı. Okul eğitimi de bu 4 dilde veriliyor. O nedenle  anadili  tam kapasite konuşuluyor, Çerkesçe Türkiye’de olduğu  gibi can çekişmiyor.

Bu da, Ömer Çelik’in dediği gibi,demokrasiye karşı bir suikast mıdır?

Peki, İsrail bölünme tehlikesi mi geçiriyor?..

Rusya Federasyonunda her bir idari birimin, ilçelerin (rayonların) bile ayrı  bayrakları ve devlet armaları var. Sayısı belki de binleri bulan bu bayrak ve armalar  serbestçe kullanılıyor, kimseyi de rahatsız etmiyor. Rusya’nın 34 resmi dili, ek olarak da yüzü aşkın eğitim dili  var. Bu diller, 140 küsur dil  okullarda devletçe öğretiliyor, okutuluyor. Rusya bölünmüş mü oluyor?

Küçücük Bolivya’da bile bütün diller, tam 37 dilin hepsi resmi dil yapıldı, bu dillerde kitaplar hazırlandı ve okullarda okutulmaya, radyo ve televizyonlarda kullanılmaya  başlandı. Ama genel ortak dil İspanyolca. Çin’de de tam  55 resmi dil var.

Peki bu ülkeler  bölünmüş mü oluyorlar?

***

İsviçre örneği

İsviçre’de 4 resmi dil var, İsviçre’de  bir okulda hangi dil/diller ve hangi dersler okutulacak? Buna İsviçre Hükümeti değil, her bir kanton (eyalet) ve bucak (Gemeinde) yönetiminin kendisi  karar verir. Tek bir köy bile bucak (Gemeinde) oluşturabilir, hangi dil ve derslerin okutulacağı kararını alır, bizdeki gibi cılız bir özerklik değil,ülkenin üzerinde yükseldiği bir temel,güçlü ve gelişmiş bir  özerkliktir bu. Kanton’un egemenlik (İsviçre Konfederasyonu’ndan ayrılma ve ayrı devlet kurma) hakkı vardır. Ancak, hiçbir birim/kanton, yüzlerce yıldan beri  İsviçre’den ayrılmayı düşünmemiştir, çünkü orada bizdeki gibi ırkçı baskılar ve insan  ayırımları yoktur; ama iç dönüşüm, iç düzenleme yolları  açıktır. Halkın görüşü esastır. Örneğin 1978’de nüfus  çoğunluğu Almanca konuşan Bern Kantonu’ndan Fransızca konuşan azınlık kesimi, referandum yoluyla ayrılıp kendi  Jura Kantonu’nu kurmuştur. Kıyamet de kopmamıştır.

***

Türkiye’de durum

Bizde Alevi , Gayrimüslim,vb gibi biri  isen bir kenara atılabilirsin.O zaman “Anayasa” dediğin şey ayak altında çiğnenen bir kağıt parçasına dönüşebilir.

Konuya dönersek, Türkiye’de ikinci bir resmi dil talebi de yoktur. Bu karın ağrısı da nereden çıkıyor? Efendim, Kürt milletvekilleri  meclis’teki konuşmalarında  Kürtçe (bilinmeyen bir dilde) sözcükler telaffuz ediyormuş. Demek ki Türkçe dışındaki diller yasak, tabu, öyle mi?

Türkçe hem  resmi, hem   ortak bir iletişim dilidir, kimse buna karşı çıkmıyor. Burada istenen Türkçe yanında o yörede konuşulan diğer dil ya da dillerin de serbest bırakılmaları, kullanılabilmeleri, o diller üzerinde sürdürülen baskıların, birtakım ‘gerekçeler’  öne sürülmeden hemen  kaldırılmasıdır. Bu türden bir isteğin demokrasiye aykırı bir yanı olabilir mi? Bu diller seçmeli ders niteliğinde, isteğe bağlı olarak okullarda okutulabilir. Devlet o dilleri de koruma altına almalıdır. Uluslararası hukuk dillerin korunmasını ve asimilasyondan kaçınılmasını  öngörüyor. Türkiye dışında dil ve kültür yasağı bulunan bir ülke kalmış mıdır? Dil özgürlüğünün  önünde ne gibi  yasal engeller vardır? Bilemiyorum, herhalde yoktur. Varsa bile, en kısa bir süre içinde bu engeller  kaldırılmalıdır.

O halde bu baskılar, dil ve kültür düşmanlığı gibi görüşler  nereden kaynaklanıyor? Bunun bir yasal dayanağı var mıymış?..

Resmi üniversitelerle vakıf üniversitelerinde bu diller isteğe bağlı seçmeli dersler olarak okutulabiliyor. Bir gelişim olarak bu yasal  olanak da var.

Türkiye tam bir çelişkiler ülkesi…

Burada önemli olanı, barışçı yollarla demokrasinin alanını genişletmek olmalıdır. Bu da akıl ve sabır gerektiren bir süreci gerektirir. Türkiye artık bölünme paranoyalarından kurtulmalı, kan ve gözyaşından başka  bir şey vaat etmeyen çatışmacı ve ırkçı görüşlerin peşine takılmamalıdır.

Bölünme uzlaşmadan değil, asıl çatışmadan doğar.

Dil ve kültürlerimiz bu ülkenin zenginliği ve güzelliğidir. Bırakın yüzlerce dil konuşulsun, yüzlerce kültür ahenk içinde yan yana yaşasın. Bahçedeki çiçek sayısı ve rengi çoğalsın. Bunun kimseye zararı olmaz.

Bütün bunların değerini bilmeliyiz.