Гъобэкъуаерэ Псэйтыкурэ азыфагу адыгэу исыгъэхэм «титхьамыкIи тибэгъуагъи тыкъыщызэрэмынэу Стамбул тыкIожьыщт» аIуи Кузэмыхьэ чIыпIэм щызэIукIагъэх забытмэ яIизын хэлъэу. («Кузэмыхь» зыфаIорэр Очэпщые чылакIэм дэжькIэ очэпщыехэр нахьыпэкIэ зэрысыгъэхэ чIыпI). ЦIыфхэр зызэIокIэхэм, зэкIэкIэмызынхэу тхьарыIо ашIыгъ. Пащэу яIагъэр Хьэсэнэ хьаджэр арыгъэ, Къэзэныкъуае щыщыгъ, илъэс 70-м итыгъ. Тхьэ афэзымыIуагъэхэу къахэкIыгъэхэр Тэхъутэмыкъуае щыщхэу Наурз ефэндыр, Кокан Псэун, Щыгъущэкъо Мыхьамэт Мызэгъ.

Iофэу Тхьэ зыфаIогъагъэр лIыкIохэр хадзынхэшъ, забытмэ яIизын хэлъэу, тырку пачъыхьэм дэжь агъэкIонхэу арыгъэ. ЛIыкIоу хадзыгъэхэр: ХьэцIэцIэ Натхъу, Къунчыкъохьаблэ щыщыгъ, Аскъалыкъо Шапсыгъ, Аскъэлае щыщыгъ, Шъэошъао ыкъо Хьэсэнэ хьаджэр, Пчыхьалъыкъуае щыщыгъ, ТIэшъу ХьахъупIатI, Лахъщыкъуае щыщыгъ, ШъэуапцIэкъо Хьаджэбый хьаджэр, Тэхъутэмыкъуае щыщыгъ, Къыртыжъ хьаджэр, Шапсыгъэ щыщыгъ.

Забытмэ яIизынкIэ ахъщэ аугъойи лIыкIомэ аратыгъ. ЛIыкIохэр пачъыхьэм дэжь зыкIуагъэхэр 1871-рэ илъэсыр арыгъэ. Урыс паспортхэр ахэмэ аIыгъыгъ. Iофэу зыфэкIуагъэхэр итхьамыкIи ибэгъуагъи къэмынэу Стамбул быслъымэн пачъыхьэм дэжь кIожьынхэу Iизын къаратыным кIэлъэIунхэу арыгъэ.

Ащ ыуж, 1872-рэ илъэсым лIыкIохэр зыхэкIыгъэ хэгъэгум «праулэ шъумышIы хъущтэп» аIуи урысмэ унашъо къафашIыгъ. Хьалъэкъуае нэмыкIырэ а унашъоу къафашIыгъэр аштагъ.

– Унашъоу къэхъугъэр тымыштэу арэп, ау тилIыкIохэу дгъэкIуагъэхэм яIоф къэхъущтымэ къэмыхъущтымэ тымышIэу, ятхылъ къамыгъэхьэу праулэн тшIынэу тыпыхьащтэп, – аIуагъ хьэлъэкъуаехэм.

Забытхэр хьалъэкъуаехэм аIуагъэм емыдэIухэу, чылагъо пэпчъ тхьэмэтэ зырызрэ тхэкIо зырызрэ ягъусэу унэшъошIхэу хэгъэгум къырагъэхьэгъагъэх. Хьалъэкъуае къагъэкIогъэгъэ тхьаматэр Хьатыгъу Къарбэч арыгъэ. Тхьаматэр Хьалъэкъуае зыкIагъэкIогъэ унашъор амыгъэцакIэмэ зэрэмыхъущтыр чылэм ащ риIуагъ.

– Праулэн шъумышIы хъущтэп. Ар шъушIыным Стамбул шъукIожьынымкIэ иягъэ къышъокIыщтэп. Тхылъ тэрэз къахьэу лIыкIохэр къызыкIожьыхэкIэ шъуатIупщыжьыщт. Ар къэсыфэкIэ праулэн шъуиIэн фае. Сыда пIомэ, зыгорэм шъукIон хъумэ тхылъ шъуиIэн фае, тхылъ къышъуатыщт. Забыт къыдахьэмэ поштэ ешъутын фае. Арэу зыхъукIэ праулэн шъумышIы хъущтэп. ТежъугъэкIуадэрэр шъукIожьын зыхъукIэ забытмэ къышъуатыжьыщт. Унашъоу хъугъэр шъоркIэ къутагъэ хъу хъущтэп, – тхьаматэм чылэмэ ариIуагъ.

– О забытмэ урялIыкIошъ, тыгу уабгъэрэп, къыуаIуагъэр къэоIожьы, ау Тхьэ афатIуи лIыкIохэр дгъэкIуагъэхэшъ, ятхылъ къытIумыкIэу праулэн тфэшIыщтэп. «Хъущтэп» аIоу ятхылъ къызытIукIэкIэ, праулэ тшIыщт, армырэу тфэшIыщтэп, – чылэм ыIуагъ.

Чылэм ыIуагъэр тхьаматэм забытмэ алъигъэIэсыжьыгъ, адрэхэм цIыф къагъэкIуагъ. Парулэн амышIымэ зэрэмыхъущтыр ащ къариIуагъ, ау тхьаматэм раIуагъэм фэд ащи раIуагъэр. Ащ ыуж атаманыри къэкIуагъ. Ащи а дэдэр раIуагъ. Ащ къыкIэлъыкIуагъ хэкум ипащи, ау а дэдэр ары ащи зэхихыгъэр. Хэкум къикIыгъэм къариIуагъ:

– ШъумышIы хъущтэп, шъумышIын шъулъэкIыщтэп. ШъумышIымэ, пачъыхьэм шъурипый.

– Пачъыхьэм кIочIэгъу тыфэхъущтэп, тиукIын, тиуIэн ыIомэ ылъэкIыщт, ау тилIыкIомэ якъэбар тымышIэу тфэшIыщтэп, – аIуагъ тицIыфхэм.

– Непэ ыужкIэ забыт къакIо щыIэжьэп, ау пачъыхьэм дзэ къыгъэкIощт, – къариIуи инэралыр кIожьыгъэ.

«Ау шъумыIо, тэри тлъэкIымэ тшIыщтэп, шъори шъулъэкIыщтэп, шъумышIы хъущтэп» къязыIон лIи хэкум къикIыгъ. Ащ ыужым ашIэрэ щымыIэу зы чэщ горэм дзэ къакIуи хэгъуашъхьэм щыгъолъыгъ, чылэри къауцухьагъ. ЦIыфмэ Iофыр зытетыр ашIошъ хъугъэ. УнашъомкIэ чылэм ягущыIакIоу, япащэщтыгъэр Хъодэ ХьакIэмыз арыгъэ. Илъэс 75-рэ фэдиз ащ ыныбжьыгъ. Чылэм дзэр къэкIуагъэу залъэгъум, ашIошъ хъуишъ, яунэхэм къарыкIыхи чылэм изэфэдитIу кутурэ щашIи, ыкIоцI ихьажьыгъэх. (Кутур – кухэр хъураеу агъэуцухэти, ахэмэ азыфагу итIысхьэщтыгъэх).

Мафэ къэси забытхэр къэкIох, ау зыми едэIухэрэп. Ежь чылэми ышIошъ  хъугъэти, къэрэгъулэкIэ зигъэпытагъ. Чэщи мафи чылэм дэтынхэу лIиплI шхончаохэу зыхадзыгъ, зэмыгъусэнхэу, чIыпIэ зырыз щысынхэу, хурэр алъэгъунэу. ЛIэу хадзыгъэхэр: Дэгумыкъо Хъусен, Дэгумыкъо Хьасан, Хьанахэкъо Тыу, Хьанахэкъо амзан. Чылэм былымэу иIэр къэрэгъулэ ашъхьарымытэу губгъом ратIупщхьажьыгъагъ. Дзэмэ агу зэкIоу агъотырэ былымыр къафыти, ашхыщтыгъ. Чылэр сэлаткIэ (дзэкIолIхэмкIэ. – Зэхэфыр сэры зыер) къызауцухьэм ыуж чылэм щымыщ дагъэхьажьыгъэп. ЦIыфхэр кутурэм ихьажьыгъэхэу исыгъэх. Ащ икIи ящагу къэплъэнэу кIогъэ лIыжъ горэ гъогунчъэджэ къэкIожьы пэтзэ, сэлат къэрэгъулэмэ рагъэзыгъ. А лIыжъыр Хъут Блацу хьаджэр арыгъэ. ЛIыжъыр къамытIупщы зэхъум макъэ ыгъэIугъ. Хъулъфыгъэ къэмысызэ, КIакокъамэ яунэ благъэу щытти, а унэм ныуитIу къикIыгъ. Зыр Хъуажъ япхъугъ, адрэр – Хьацокъу япхъугъ. Зым цацэр пчэгъум хэIугъэу, адрэм къамэ голъыгъ. НыуитIумэ лIыр заокIэ къарагъэтIупщыжьыгъ. Ащ тетэу мэфие кутурэм цIыфхэр исыгъэх, дзэм къыхэхъо зэпытыгъ.

Я 9-рэ мафэм зы кIалэ горэ ящагу къэплъэнэу кIогъагъэ. КIалэм къыгъэзэжьи шы кIапцIэм тесэу къэкIожьызэ, атаман отделыр Пчыхьалъыкъуае къэкIожьэу, милициехэри игъусэу ащ къыIукIагъэх. Тэхъутэй темылъэу кIалэм шхонч чIыпцIэ шIохэлъэгъагъ. Ащ ыцIагъэр Къасим, ятэ – Хьэсэнэ хьадж, лIакъомкIэ Лъэустэн. Милицмэ ащыщэу Бэгужъэкъо Аслъанбэч кIалэм бгъодахьи, шхонч пакIэр къыубыти, къыкIырыуи шхончэппсэр къызэпиути кIалэри къыридзыхыгъ. Къэм дэс къэрэгъулэу хъурэр зылъэгъугъэр ахэмэ къяуагъ. Бэгужъэкъом къытыригъафи лым фэхыеу ихьазырэбгъу къыгуригъэхыгъ. Шхонч омакъэр атаман отделым зызэхехым, дзэм ыолъэныкъокIэ ыгъэзэжьыгъ. ЕтIани лъэмыдж горэм икIыжьынхэ фаети, лъэмыдж чIэгъым чIэсэу зы къэрэгъулэ гори къяуагъ. А омэкъитIур къызэIум «пыим зыкъыгъэнагъ» ыIуи атаманыр дзэм нэсыжьи, ар къырищэжьэнэу фежьагъ. Дзэр къызэрежьагъэр кутурэм исхэм зашIэм къикIыхи зэощтхэм фэдэу уцугъэх. Бзылъфыгъэхэр азыфагу ашIи хъулъфыгъэхэр акIыб рагъэуцуагъэх, мэзым емыкIунхэм пае.

Шъалэ (азан) джэн зылъэкIыщтэу ахэтыр шъалэ джэу, молэу ахэтхэм уарз ашIэу, къаукIырэр щахьид аIоу заом зыфагъэхьазырыгъ. Дзэу къежьагъэр зы верстэ фэдиз нахь пэмычыжьэу кутурэм къэсыгъ. А бырсырыр ашIэти хэгъэгум лIэу исхэм ащыщэу цIыфхэр зэрагъэшIун аIуи азыфагу ихьагъэхэр дзэм елъэIухэу фежьи ар агъэуцугъ. А лIы купыр кутурэм къикIошъыгъэу щыт чылэм дэжь кIуагъэ. Ефэндэу ахэтым «зябгъэукI хъущтэп. Джыхьнэмы шъухъущт. Хэгъэгум шъущыщ, хэгъэгум шъуедэIу, лIыкIохэр къкэIожьыхэу тхылъ къызахьыкIэ, шъуаубытыщтэп, шъуатIупыжьыщт» ариIуагъ. ЛIы купыр къызэкIакIуи дзэр зыIэ илъхэм адэжь къакIохи:

– ТышъолъэIу, мыхэр тхьамыкIэх ныIэп, ашIэрэ щыIэп, шъуямыпхъэшэкI, – аIуи ялъэIугъэх.

Арэущтэу азыфагу итхэу, агъэдэIонхэ амылъэкIэу пчэдыжьым сыхьатыр 8-м аубли пчыхьэ нэс щытыгъэх, бгъуитIумэ язи щэ къыхэмыкIэу. Пчыхьэ зэхъум «Джы шъузао хъущтэп, пчэдыжь хъурэр хъун нахь», аIуи чылэр кутурэм ихьажьыгъ. ЛIэу цIыфхэм азыфагу итыгъэхэу, ахэр зэхэзыщыгъэхэр: Хъаныкъо Сэлэчэрый хьаджэр, Лъэустэнхьабл, Бэгугъэ Исхьакъ хьаджэр, Щынджый, Шъэумафэкъо Хьэсэнэ хьаджэр, Щынджый, ЯхъулIэ Ахьмэд ефэндыр, Джэджэхьабл. Ахэмэ анэмыкI лIы пшъхьапэхэри ахэтыгъэх. Ащ тетэу зэрамыгъэзаохэу мафэм зэхащыжьыгъэх. Чылэр агъэдэIон амылъэкIыгъэу, яунэхэм арымыкIыгъэхэу Iофэу хъугъэр ашIоигъуаджэу унэгъо заули чылэм дэсыгъ. Ахэр: Хъодэ Ислъам, ТхьалI Пакъ, ЛIыхэсэ Шъэофыжь. А чэщ дэдэм зэгъэшIуакIохэмрэ яунэ имыкIыгъэхэмрэ забытхэр ягъусэхэу зэIукIэ ашIи забытым елъэIугъэх:

– Чылэм лажьэ иIэп. Зыгъэбырысырыгъэу, лажьэ зиIэр лIы заулэ мэхъу. Ахэр тэ отIощт.

ЛIибгъу ацIэ къыраIуагъ. Ахэр: Хъодэ Лау, Тыгъужъ Шыумэн, Лъэустыналэ Сыхьэт, ХъокIо Хьаджэбый, ХъокIо Байслъан, Хъодэ Мыхьамчэрый, МэщфэшIу Натхъо, Хъут Блацу, Хъодэ ХьакIэмызэ хьаджэр. А заулэр атхи аратыгъ.

– Ахэмэ яфэшъуашэ о лъэгъу, чылэм хьакъ иIэп, лажьэ иIэп, – раIуагъ.

Забытри рагъэзэгъыгъ. Пчэдыжьым нэфыр зэшъым, гъоум еджэхи, къыхащи раIуагъ:

– «ПыитIур зэзэгъыгъэ, чылэм Iоф иIэжьэп, шъхьадж иунэ ерэхьажь» Iуи джэ.

Гъоу джэмакъэр чылэм зызэхехым, ежьхэми ашIоигъожьыгъэпти, шъхьадж иунэ ихьажьыгъ, дзэри зэкIакIуи IукIыжьыгъ. Ащ ыуж а лIибгъур зырызэу къыджэхэзэ аубытыгъэх. Суд атырашIыхьи, Пшызэ шъолъыр исхэ  мыхъунхэу илъэс тIурытIу пIалъэ яIэу дащыгъэх. Зыдащагъэхэр Харку (Харьковскэ – зэхэфыр зыер сэры) губернэр арыгъэ. КъэлIагъи къахэкIыгъ, къэкIожьыгъи къэхъугъ. Ащ ыуж хьэлъэкъуаеми праулен ашIыгъ, лIыкIохэр къызэрэтэу.

А бырсырым хэтыгъэу, зинэрылъэгъугъэу 1928-рэ илъэсым къэзыIотэжьыгъэр хьаджэу БлэнэгъапцIэ Мэдин ары. Ащыгъум ыныбжьыгъэр илъэс 72-рэ.

Араб хьарыфхэмкIэ тхыгъэ Iэпэрытхым ЛIыхъурэе Ахьмэд къеджэзэ зытхыжьыгъэр Хъуажъ Махьмуд.

Хъарзынэщым къыхэзыхыжьыгъэр, гъэзетхэу «Адыгэ макъэм», «Гъуазэм» хязыгъэутыгъэр сэры, ТхьалI Сусанн.