Karakter boyutu : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
Adıge Mak:Anadilini Bilmemek Bir Eksikliktir
14 Mart 2017 Salı Saat 23:27
Dil, ulusal yapının temelidir. Sayısı en az olanı dahil her ulus dilini eşsiz bir zenginlik kaynağı olarak görür. Ulusun neye benzediği ve kültürel özellikleri anadili aracılığıyla öğrenilebilir.

Adıge Mak, 14 Mart 2017

Dil, ulusal yapının temelidir. Sayısı en az olanı dahil her ulus dilini eşsiz bir zenginlik kaynağı olarak görür. Ulusun neye benzediği ve kültürel özellikleri anadili aracılığıyla öğrenilebilir. Rusya’da ve cumhuriyetimizde geçerli olan politik durumun sağladığı olanaklardan biri olarak, “Adıge Cumhuriyeti’nin devlet dilini ayakta tutma” adlı bir program, cumhuriyetimizde yürürlüktedir. Dilimizi yaşatma ve geliştirme konusunda çalışmalar yürütenler arasında dil alanında çalışan biliminsanları, Adıgece üzerine çalışan gazeteciler ve öğretmenler önde geliyorlar.

Kuleko Emm


Her ulusun kendi dil ve kültürünü öğrenmesi konusunda okullarda çalışmalar yapılıyor. Adıgece öğrenim konusunda adını duyuran ve aktif çalışmalarda bulunan biri de N 19 adlı Maykop’taki lisede öğretmen olan Hamid kızı Kuleko Emm’dir.

Emm, “Tanrı ona öğretmenlik mesleğini bağışlamış” denen kişilere benziyor. Mesleğine içten bağlı, 37 yıldan beri öğretmenlik yapıyor, Adıgece dersi okutuyor. Mesleğine iyice vakıf olmanın sağladığı olanakla eğitim işini başarıyla sürdürüyor. Çocukların dersi iyi kavramaları için resimli kaynaklardan ve oyun kitaplarından yararlanıyor. İçinden gelerek çalıştığı için öğretmen arkadaşları ve öğrenci velileri tarafından sevilen ve sayılan biri.

- Yaşam duragan değil, yerinde durmuyor, sürekli ileri gidiyor, değişiyor, yıllar yılları kovalıyor, anadili Adıgece olan Adıge ulusunun tarihine yeni sayfalar ekleniyor. İçinde yer aldığımız yeni döneme uygun olarak Adıge dil bilimi büyük bir ilerleme kaydetti, artık Adıgece iş görüyor ve kendi rotasında ilerliyor. Bununla birlikte dile ilişkin kaygılarımız, karşılaştığımız ve çözümü gereken sorun sayısı hiç de az değil, - diyor Emm.

Emm’in üzülerek bize anlattığına göre, örneğin Adıgece bir resmi dil (devlet dili) oldu, ancak öğrenilmesi zorunlu bir dil statüsüne yükselemedi, cumhuriyetimizce kabul edilip de yürürlüğe konmuş ve bize ait olan bir yasa hükmü (Положение) yok. Bu nedenle Rusça öğrenim programı uygulanıyor. Yani bir ulusal program kabul edilmiş değil. Bu da derin bir yara ve bir üzüntü kaynağı. Yürürlükteki yasa hükmüne göre Adıgece isteğe bağlı bir seçimlik dil, istemeyen öğrenci Adıgece okumaktan, öğrenmekten bağışık (muaf) tutuluyor. Kimse Adıgeceyi öğrenmesi için zorlanamıyor .

— Doğru bir uygulama değil bu. Dilini bilmemek elbette bir şanssızlık, - diyor Emm. Adıge ailelerin çocukları okulda Adıgece dersine katılmak için velilerinden imza ve dilekçe getirmek zorunda. Niye böyle yapılıyor? Niçin anadili öğrenimi zorunlu hale getirilmiyor? Daha üzücü ve kaygı verici şey de Adıge öğrencilerin velilerinin okula gelip “Fazladan bir yük getireceği için çocuğumuzun Adıgece okumasını istemiyoruz” diye dilekçe vermekte olmaları. Bunun bir sonucu olarak, bir avuçluk biz Adıgeler yok olmanın eşiğine doğru ilerliyoruz, Adıge ana babaların bu tutumu hem bir tehlike ve hem de bir utanç kaynağı. Yok olmamak için bir ulusal eğitim programına gereksinim var, kabul edilmeli, -Adıgeceyi zorunlu dil haline getiren- bir yetki yasası (Положение) çıkarılmalı. Yabancı bir dil öğrenilmese de olur ama anadilini öğrenmemek büyük bir ayıp, büyük bir eksiklik olur.

Emm’e birinci sınıftan başlayıp 11’nci sınıfa kadar (11. sınıf dahil) sınıf başına haftada iki saat Adıgece dersi okutuyor. Şu sıralar lisede 830 öğrenci var. Bunlardan 200 kadarı Adıgece ders almış. Adıgece ders alan öğrencilerden 28’i Rus. Adıge öğrencilerden 25’inin velileri de Adıgeceyi bırakmak için dilekçe verdi, bu öğrenciler artık Adıgece ders görmüyor ve Adıgeceyi öğrenmiyorlar. Adıge öğrenciler arasına Rus öğrencilerin de yerleştirilmekte olması dil öğrenimini aksatıyor, zorlaştırıyor. Nedeni, Rus öğrencilerin hiç Adıgece bilmemeleri ve dili en başından öğrenmek durumunda olmaları. Bu da dili bilenlerin hızını frenliyor.
10 yıl kadar önce Adıgeler arasında yürürlükte olan ve geleneklerimizi öğrencilere kavratan “Etnik kültür” (Этнокультура) programını Emm yeniden canlandırmış durumda. Adıge Cumhuriyeti eğitim ve bilim bakanlığı bu programı yerinde buldu ve Maykop’taki değişik okullarda uygulamaya kondu.

Bu günlerde Emm, Adıgece öğretme programı yanında 7’nci sınıflarda etnokültür (etnik kültür) programını da uygulanıyor. Emm’in sınıfında hayli yardımcı ders aracı bulunuyor. Program Adıgeceyi öğretme, güzel geleneklerimize uygun olarak öğrencileri eğitme üzerine düzenlenmiş. Bu arada öğrencilerin derinlemesine düşünme ve kavrama yeteneklerini geliştirme amacı da var. Emm’in derslerine ve bilgilendirme çalışmalarına Maykop’taki diğer okulların öğretmenleri de katılıyorlar. Usta öğretmen bildiklerini Maykop’tan ve cumhuriyetin değişik okullarından gelen genç öğretmenlerle paylaşıyor.

Mesleğini sevmesi, bildiklerini öğrencilerine aktarmakta olması nedeniyle AC eğitim ve bilim bakanlığı tarafında kendisine birkaç kez takdirname verildi. Ayrıca Adıge Cumhuriyeti Devlet Mecisi – Khase tarafından da kendisine bir takdirname, ayrıca“Rusya Federasyonu eğitim emekçisi” fahri ünvanı da verildi.

Emm’in okuttuğu öğrenciler Adıgece bilgi yarışmalarına, festivallere katılıyor, sürekli üst derecelerde başarılı oluyorlar. Üstün bir eğitimci olma yanında Emm’e yaratıcı yetenekleri olan biri, şiirler ve kısa öyküler yazıyor.

Biz aklımızı kullanmaz, bilincimizi geliştirmez, gelecek kuşaklara kültürümüzü aktarmayı başaramazsak, az nüfuslu Adıge ulusu başka ulusların içinde eriyip yok olacaktır. Bu nedenle nereden geldiğimizi, tarihsel süreç içindeki yerimizi ve yolculuğumuzu öğretecek biçimde gençlerimizi eğitmeliyiz. Bu konuda elinden gelini yerine getiren öğretmenler arasında Kuleko Emm’e de bulunuyor.

 

ǒare Fatim,Adıge mak, 14 Mart 2017


Çeviri: Hapi Cevdet Yıldız

Cherkessia.net, 14 Mart 2017

***

Убзэ умышIэныр насыпынчъагъ

 

Бзэр лъэпкъым ылъапс. Лъэпкъ пэпчъ, анахь макIэр ары­ми, иныдэлъфыбзэ зыфэдэ щымыIэ

баиныгъэу елъытэ. Лъэпкъыр зыфэдэр, икультурэ къызэрэпшIэн плъэкIыщтыр иныдэлъфыбз ары. Къэралыгъом ыкIи тиреспубликэ арылъ политикэм яшIуагъэкIэ «АР-м икъэралыгъуабзэ къэгъэнэжьы­гъэным ыкIи хэхъоныгъэхэр егъэшIыгъэнхэм» зыфиIорэ про­граммэр тиреспубликэ иI. Тиныдэлъфыбзэ къэгъэнэжьыгъэ­ным ыкIи тапэкIэ хэхъоны­гъэ егъэшIыгъэным зиIа­хьышхо хэ­зышIыхьэхэрэм ащыщых бзэм Iоф дэзышIэхэрэ тишIэныгъэ­лэжьхэр, адыгабзэм Iоф рызы­шIэхэрэ журналистхэр, кIэлэ­егъаджэхэр.

 

Лъэпкъ пэпчъ иныдэлъфыбзэ, икультурэ ышIэнхэм пае Iоф­тхьэбзэ макIэп тиеджапIэхэм ащызэхащэрэр. Адыгабзэм иегъэджэн зиIахьышIу хэзы­шIыхьэхэрэм ыкIи зищытхъу языгъаIохэрэ кIэлэ­егъаджэхэм зэу ащыщ Мыекъуапэ дэт лицееу N 19-м адыгаб­зэмкIэ икIэ­лэегъаджэу, апшъэрэ квалификационнэ категорие зиIэ Къулэ­къо Эммэ Хьамидэ ыпхъур.

 

Эммэ «Исэнэхьат Тхьэм къыфигъэхъугъ» зыфаIохэрэм афэд. Ыгуи ыпси етыгъэу ищыIэныгъэ кIэлэегъэджэ сэнэхьатым рипхыгъ, илъэс 37-рэ хъугъэу Iоф ешIэ, адыгабзэр арегъашIэ. Исэнэхьат хэшIыкI дэгъу зэрэ­фыриIэм къыхэкIэу егъэджэн Iофтхьабзэхэр гъэшIэ­гъонэу зэхищэнхэ елъэкIы. КIэлэцIы­кIухэм урокыр нахь гурыIо­гъошIу къазэрафэхъу­щтым пае узыIэпащэу шIыгъэхэ нэрылъэ­гъу IэпыIэгъухэр егъэфедэх, джэгукIэ шъуашэм илъ Iоф­шIэнхэр афызэхещэх. Ащ фэдэу ыгу етыгъэу Iоф зэри­шIэрэм къыхэкIэу иIофшIэгъу­хэми, ны-тыхэми Эммэ шъхьэ­кIэфэ­ны­гъэшхо къыфашIы, къыфэразэх. — ГъашIэр зы чIыпIэ итэп, лъэкIуатэ, илъэсхэр зэб­лэкIых, адыгабзэр зиныдэлъфыбзэ адыгэ лъэпкъым итарихъ нэ­кIубгъуакIэхэр зэре­дзэкIых. ЛъэхъаныкIэу тызыхэ­тым елъы­тыгъэу, адыгэ бзэшIэ­ныгъэр ыпэкIэ инэу лъыкIотагъ, непэ адыгабзэм Iоф ешIэ, игъогу рэкIо. Арэу щытми, бзэм ехьы­лIэгъэ Iофыгъоу зэшIохы­гъэн фаеу къэтэджырэр макIэп, — еIо Эммэ.

 

Ащ ыгу хэкIэу къызэрэтфиIо­та­гъэмкIэ, адыгабзэр къэралыгъуабзэу щыт нахь мышIэми, ар шIокI имыIэу зэбгъэшIэн фаеу Положением къыщиIорэп. Ащ къыхэкIэу «русскоязычнэ» программэмкIэ Iоф ашIэ. Лъэпкъ программэ хэхыгъэу яIэп. Ар гукъэошхоу ыкIи узышхоу щыт. Сыда пIомэ Положением къызэрэщиIорэмкIэ, шIоигъоныгъэ зиIэу, фаехэм адыгабзэр зэрагъашIэ, фэмыехэр ебгъэзынхэу щытэп.

 

— Ар тэрэзэп. Убзэ умышIэ­ныр насыпынчъагъ, — еIо Эм­мэ. — Адыгэ унагъохэм къары­кIыгъэ кIэлэцIыкIухэм адыгабзэр зэрагъэшIэнымкIэ сыда янэ-ятэхэм лъэIу тхылъ къызы­кIатхын фаер? Сыда шIокI имы­Iэу яныдэлъфыбзэ зэрагъэшIэ­нэу зыкIыщымытыр? ЕтIани нахь гукъэошхо хъурэр адыгэ кIэлэцIыкIухэм янэ-ятэхэр къэкIохэшъ, «ТикIалэ адыгабзэ зэригъэшIэнэу тыфаеп, къин къызэрэщыхъурэм къы­хэкIэу», аIозэ лъэIу тхылъ къызэратхырэр ары. Джащыгъум адыгэ тIэкIум тыкIодыжьыным ищынагъо зэрэщыIэр зэхэошIэ, адыгэ унагъомэ къарыкIыгъэ ны-ты­хэмкIэ ар цIыфынчъагъ, нэпэтехыгъ. Джащ фэдэхэр арых лъэпкъыр кIодыжьынымкIэ щынагъо къэзытыхэрэр. Ащ ты­нэмысыным фэшI адыгабзэмкIэ лъэпкъ программэм и Положение тиIэн фае. НэмыкIыбзэ умы­шIэнкIи мэхъу, ау емы­кIу­шху уиныдэлъфыбзэ умышIэ­ныр.

 

Эммэ къызэриIуагъэмкIэ, а 1-рэ классым къыщыублагъэу я 11-рэ классым нэс сыхьатитIу афыхахыгъэу адыгабзэмкIэ ре­гъаджэх. Мы мафэм ехъулIэу лицеим нэбгырэ 830-рэ фэдиз щеджэ. ПэшIорыгъэшъэу къэп­­-лъы­тэн хъумэ, нэбгырэ 200-м ехъумэ адыгабзэр зэрагъашIэ. Ахэм ащыщэу нэбгырэ 28-р урыс кIэлэцIыкIух. Адыгэ кIэ­лэцIыкIу 25-мэ янэ-ятэхэм лъэIу тхылъ къызэратхыгъэм къыхэ­кIэу яныдэлъфыбзэ пыдзы ашIыгъ, адыгабзэ зэрагъашIэрэп. Адыгэ кIэлэцIыкIухэм ямыза­къоу, урысхэри ахэсхэу купитIу зэрэхъухэрэм Iофхэр къегъэхьылъэх. Сыда пIомэ урысхэм бзэр икIэрыкIэу ябгъэшIэн фае, адрэ адыгэ кIэлэцIыкIухэу бзэр зыIулъхэм хэушъхьафы­кIыгъэу Iоф адашIэнэу хъурэп.

 

Илъэси 10 горэкIэ узэкIэIэ­бэжьмэ, шэн-зэхэтыкIэ дахэхэу адыгэмэ яIэхэр кIэлэ­еджа­кIохэм зэраригъэшIэщт, зэрахилъхьащт программэу «Этнокультура» зыфиIорэр Эммэ зэхигъэуцуагъ. Мы программэм АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэны­гъэмрэкIэ и Министерствэ осэ дэгъу къыритыгъ ыкIи Мыекъуа­пэ иеджэпIэ зэфэшъхьафхэм ащагъэфедэу аублагъ.

 

Мы мафэхэм адыгабзэм изэгъэшIэн имызакъоу, урокым хэмыхьэу я 7-рэ классым икIэлэеджакIохэм этнокультурэр арегъэхьы. Эммэ икласс нэрылъэгъу IэпыIэгъухэмкIэ бай. ЗэкIэ зыфытегъэпсыхьагъэр адыгабзэм изэгъэшIэн, шэн-зэхэтыкIэ дахэхэм кIэлэеджа­кIохэр афэпIугъэнхэр, ахэм ягу­лъытэ-гупшысэ зегъэушъом­бгъугъэныр, шIэныгъэ куухэр ягъэгъотыгъэнхэр ары. Эммэ иIофшIэгъухэм анэмыкIэу Мыекъуапэ иеджэпIэ зэфэшъхьафхэм якIэлэегъаджэхэри бэрэ иурокхэм къяблагъэх. КIэлэегъэджэ IэпэIасэм опытэу IэкIэлъыр адегощы ежь иIофшIэгъухэми, къалэм ыкIи республикэм иеджапIэхэм Iоф ащызышIэхэрэми.

 

Къыхихыгъэ сэнэхьатым зэ­рэфытегъэпсыхьагъэр, IэпэIэ­сэныгъэу IэкIэлъ хъугъэмкIэ кIэлэеджакIохэм шIэныгъэ куухэр зэраригъэгъотыхэрэр къаушыхьатэу АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ и Щытхъу тхылъ пчъагъэ, АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Щытхъу тхылъ Эммэ къыфагъэшъошагъэх. «УФ-м гъэсэ­ныгъэмкIэ иIофышэ гъэ­шIуагъ» зыфиIорэ цIэ лъапIэри къыфаусыгъ.

 

Эммэ ригъаджэрэ кIэлэеджа­кIохэр адыгабзэмкIэ олимпиадэхэм, фестивальхэм ахэлажьэх ыкIи ренэу хагъэунэ­фыкIырэ чIыпIэхэр къыдахых. ИIофшIэнкIэ IэпэIэсэныгъэшхо зэрэхэлъым дакIоу творче­скэ цIыфэу ар щыт, усэхэри, рассказхэри етхых.

 

Тэ тиакъылкIэ, тишIэныгъэкIэ зыкъэтымыгъэгъунэжьмэ, адыгэ лъэпкъ макIэр нэмыкI лъэпкъхэм ахэкIухьажьыщт. Арышъ, тыкъызыхэкIыгъэм, типсэукIэ къырыкIуагъэм уасэ афашIынэу къыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэр гъэсэгъэнхэ фае. АщкIэ фэ­лъэкIырэр зышIэрэ кIэлэегъа­джэмэ Къулэкъо Эммэ ащыщ.

 

КIарэ Фатим.


Bu haber toplam 1368 defa okundu.


hapi cevdet yıldız

Sayın Halit Yaşar Nogay, ana dilimizin yitirilmesi süreci üzerine konan bilinçli tepkileri, moral yükseltici sesenişler olarak görüyor. Katılırım. "Ancak, bu tepkiler ve serzenişler, ana dilini kaybetmiş durumdaki kitleler için fazla bir anlam taşımaz" da diyor. Bu nokta üzerinde durulmalı.

Peki anadilimizi yitirmemiş kitleler, geçmişte ne ölçüde bir tepki ortaya koymuşlardı ve şimdilerde ne ölçüde bir tepki ortaya koyuyorlar? Burası önemli. 1972'de Türkiye'de anadilini halen konuşmakta olan kitleler, anadilinin yitirilmekte olması karşısında tepki koymak bir yana, böyle bir sürecin işlemekte olduğunun bile farkında varmamışlardı.

Yavaş yavaş ısıtlan bir suda kurbağa farkında olmadan haşlanır (ölür). Ben o süreçte askerdim ve toplumdan uzakta olduğum için büyük yıkım sürecini, belki de bu nedenle, yani dışarıda kalmış olma nedeniyle farketmiştim.

Bir yıl önceki durumla sonraki durumun aynı olmadığını, bir şok geçirme biçiminde algılamış olmalıydım. Bunun üzerine hemen rahmetli İzzet Aydemir'in "Kafkasya" dergisinde uzun uzun konuya değinen yazılar yazdım. İzzet Aydemir yazılarımı KAFKASYA, Be-Ra-Ba ve değişik adlarla yayınlıyor, bunu beni koruma ve kendisi de eklemeler yapma düşüncesiyle öyle yapıyordu. Dileyen araştırabilir.

Sayın Nogay, dilin varlığını sürdürmekte olan kısmını kurtarmak için STK'ların (sivil toplum kuruluşlarının, derneklerin, basının, vd) ve resmi kurumların ciddi desteğine ihtiyaç vardır, diyor. Katılırım.

Peki bu resmi kurum ve kuruluşlar neler olabilir? Türk resmi kurumları mı yoksa Rusya'daki resmi Çerkes kurumları mı? Her iki ülkede ne tür girişimler, çalışmalar yapılıyor ya da yapılmalı?..Durup beklemek mi gerekir? Bir deyim vardır: "Dereye su gelinceye kadar kurbağanın gözü patlar" diye. Politik bilinçlenme ve mücadele gerekmez mi?..

Türkiye'deki gelişim umut verici değil, büyük bir geriye gidiş var. Allah sonunu hayretsin. Geriye gidişin ne denli korkunç bir boyuta ulaşmış olduğu 1 Temmuz darbe girişimiyle ortaya çıktı. Bereket bu büyük risk şimdilik atlatıldı. Ama tehlike potansiyeli ve tehlikeyi yaratan nedenler durduğu yerde duruyor. Onun için Türkiye'de sınırlı bir aydınlatıcı ve örgütleyici çalışma yapılabilir diye düşünüyorum. Küçük boyutlu tepkiler maalesef ses getirmiyor. Bunu da bilmek gerekir.

Çerkes cumhuriyetlerine gelince, buralarda Türkiye'deki 1971-1972'nin havasını anımsatan bir boşvermişlik hâli var. Köylü anneler Rusça öğrensinler diye bebeklerini komşu köy Rus kreşlerine bırakıyorlar. Sanki aptal ve geri zekâlı çocuk Rusça konuşmakla kendi geri zekâlı annesini aşacak, akıllı olacak sanıyorlar. Ne demiş Ziya Paşa: "Zer-dûz palan ursan eşek yine eşektir (Altın palan vursan eşek yine eşektir)".

Şehirdekiler için buna gerek yok. Çünkü bebekler, geri zekalı analara göre okumuş (Rusça bilir) olarak doğuyorlar. İkinci Adıgey Başkanı Şevmen Hazret dışında soruna ucundan olsa bile değinen bir yönetici gördüğümü maalesef söyleyemeyeceğim. Anadilinde eğitimi zorlayıcı bir yasa talebinde bulunmak o denli tehlikeli bir şey mi olmuş yoksa...

Oysa önemli olanı, öğretmen Kuleko Emm'in dediği gibi anadilini bilmektir, ikincisi bilinmese de olur. Türkiye'de Türklerin kaçı ikinci dil biliyor ki...

12 Mayıs 2017 Cuma Saat 15:54
Gonepsey YLDRM

Çerkesce bu özverili insanlar sayesinde ayakta duruyor. Yoksa haftada 2 saat eğitimle Adıgeyde kim çerkesce öğrenebilecek.

16 Mart 2017 Perşembe Saat 17:14
Sitemizin hiçbir vakıf, dernek vs. ile ilgisi yoktur. Sitede yayınlanan tüm materyallerin her hakkı saklıdır. Sitemizde yayınlanan yazı ve yorumların sorumluluğu tamamen yazarına aittir.
Siteden kaynak gösterilmeden yazı kopyalanamaz.
Copyright © Cherkessia.Net 2009 İletişim: info@cherkessia.net