Toplantıya KBC Gazeteciler Birliği Başkanı Mezıha Boris, Adıge Psalhe Gazetesi Baş Redaktörü ve Kabardey Adıge Xase Başkanı Hafıtse Muhamed, KBC Yazarlar Birliği Üyesi Hex Seferbıy ve Werezey Aflik, Sosyal Bilimler Araştırma Enstitüsü’nden Ghut Adam, Tımıj Hamışe, Biş’o Boris, ‘Uaşhamaxue’ dergisi sorumlu sekreteri Cerıce Arsen, Kabardey-Balkar Radyosu yorumcusu Bjenıçe Muhab, rayon gazeteleri temsilcileri, ‘Şıxylhaghue( Samanyolu)’ edebiyat derneğinden gençler katıldılar.
Toplantıyı açan Mezıha Boris, Adıgecenin korunması, zenginleştirilmesi için KBC Eğitim ve Bilim Bakanlığı, televizyon, radyo ve gazetelere büyük görev düştüğünü, halkın konuştuğu dilin durumunun daha çok bunlara bağlı olduğunu söyledi.
İlk olarak söz verilen Biş’o Boris, köy gazetelerinde Adıgece sayfalar olmasının iyi ve faydalı olduğunu belirterek, “ Ancak bu gazeteleri daha çok yaşlı kişiler okuyorlar. Gençler, hoşumuza gitmese de, gazete istemiyorlar. Gençleri bu konuda suçlayamayız: istedikleri her şeyi internette buluyorlar. Rusça konuşanın daha çoğunlukta olmasına karşın, bilim adamları “ Gençler dili iyi bilmiyorlar, dil kayboluyor, bozuluyor.” diye kaygılanıyorlar. Onlar bu kadar kaygılanıyorlarsa, bizim gibi küçük uluslar ne yapsın?
Gerçekten günümüz yaşamı dilimizi daraltıyor, bu daralma her alanda ilerliyor. Çözüm yolları bulup dilimizi daha çok kullanmanın, gençlere duyurmanın peşinde olmalıyız.
Basın-yayın organlarının kullandığı dilin durumuna dönersek, okuduğum gazetelerde gördüğüm eksikler az. Kusur ararsan, çok şey bulursun, ancak genelini ele alırsak, Adıgece sayfaları hazırlayanlar görevlerini yerine getiriyorlar. Beni daha çok televizyonun durumu kaygılandırıyor. Gazete de, yazılar hazırladıktan sonra redakte edilip düzenliyor, televizyon yayınlarının çoğu sıkıcı oldu, dilin doğru kullanımının denetlendiğini söyleyemeyiz. Bundan dolayı da televizyon yayınlarında dil oldukça bozuk kullanılıyor. İlk zamanlar hazırlanan programların yayınlanacağı dili denetleyen sorumlular vardı. Şimdi dil konusuna dikkat edilmiyor. Televizyonda dilimize daha fazla saat ayrılarak, önceki durumuna getirmelerini ümit ediyoruz, ardından dilin daha da gelişeceğine şüphe yok.” dedi.
Televizyonda kullanılan dilin daha endişe verici olduğunu belirten T’ımıj Hamış, Adıgelere yönelik haberlerin daha çok yabancı dil ağarlıklı hazırlandığını, Adıgece rahatça ifade edilebilecek birçok kelimenin yerine Rusçanın kullanıldığını örnekleriyle anlattı.
T’ımıj ayrıca, “daha tehlikelisi, en çok güvendiğimiz yaşlılardan duyduğumuz konuşmalardır, gençlerin daha temiz bir dille konuştuklarına şahit oluyoruz. Muhakkak, mikrofon ve kamera karşısında olmanın verdiği sıkıntı da var işin içinde. Dolayısıyla bir aksaklık olmaması için önceden hazırlanmak gerekli.
Gazetenin farklı bir üslubu var, ancak bundan dilin kurallarını terk etmek gerektiği sonucu çıkmaz. Söz gelimi, son zamanlarda dine bağlı kelimeler Adıgece’de artmaya başladı, ancak onlarda dilin kuralları içinde kullanılmalılar. Telaffuz da çok önemli, bilmeden yanlış telaffuz ederseniz, yanlış anlam çıkıyor. Mantık kurallarına uymazsanız, cümlelerin anlamları gülünç oluyor” dedi.
Yer, şehir ve ırmak isimlerine farklı yazımlarda gazetelerde birçok kez rastlandığını, yapılan kısaltmalara da büyük önem vermek gerektiğini belirten T’ımıj, konuşmasının sonunda birkaç tavsiyede bulundu:
“Öncelikle ulusal dillerin geliştirilmesi için çalışacak komitede görev alacakların adlarını KBC Hükümetine gönderdik, şimdi bu konuyu daha hızlandıracak bir dilekçe hazırlanmalıdır. Genç gazetecilere yardımcı olacak kitaplar çıkarmak lazım. Bilim adamları, yazarlar ve gazetecilerin dile dair görüşlerini dile getirecekleri bu gibi toplantıların daha çok düzenlenmesi gerektiğini düşünüyorum.”
-Hoşumuza gitmese de, bugün dilin geliştiğini söyleyemeyiz, diye söze başlayan Haf’ıts’e Muhamed, “Bunun ana nedenlerinden biri yaşlıların arasında dili doğru dürüst kullanabilen çok kişinin olmamasıdır. Çocuk gölgesinde olduğu büyüğün dilini alır, bu konuda güvendiklerimizin dillerini çok aksıyor. Okulda olduğumuz dönemde çoğu dersi Adıgece okutuyorlardı, bu sayede öğrenciler okulu, dili daha iyi öğrenerek bitiriyorlardı. Bana göre, bir dile yeni kelimeler eklenmez ya da eski kelimeler tekrar kazandırılmazsa, o dil biter veya o yoldadır. Bugün anadile yeni bir şey katmak istediğimizde, bilim adamları bunu kabul etmeyip bize karşı çıkıyorlar. Sorun çıkan konulardan biri ay adlarını Adıgece yazmaya başlamamızdır. Bunları biz uydurmadık, ulusumuzun tarihinden aldık, her biri ayrı birer anlam taşıyor. Dile yeni eklediğimiz kelimelerden bazıları dile yerleşti, insanların bunları benimsemedikleri de oluyor. 10 yıldır “Adıge Psalhe”, KBC Eğitim ve Bilim Bakanlığı, Kabardey Adıge Xase ve Dünya Çerkes Birliği tarafından “Dilim – Canım, Dünyam” adlı cumhuriyet geneli yarışmaları düzenleniyor, gittiğimiz okullarda okuyan çocukların %90’ı gazetenin Adıgeceye kazandırdığı kelimeleri kullanıyorlar.” dedi.
Ayrıca Haf’ıts’e, “Dilim – Canım, Dünyam” adlı yarışmanın Karaçay-Çerkes’te de düzenlediğini, önümüzdeki yıl (2010) Adıge Cumhuriyeti’nin de yarışmaya dahil olacağından söz etti:
“Adıgelerin yaşadığı diaspora ülkelerinde de yarışmanın düzenlenmesinin büyük önemi olduğunu düşünmüyorum. Çünkü anadil eğitimi sadece Ürdün ve İsrail’de veriliyor. Yarışmayı İsrail’de düzenleyecekseniz, onların konuştuğu dil daha çok Şapsığ-Abzdax lehçeleri temelli olduğu için, öncelikle, Adıgey’in onlara yardımcı olması gerekir. Ürdün’den söz edecek olursak, Kafkasya’dan oraya giden birkaç öğretmen var, onların okuttuğu Adıgece’nin hiç bir değeri yok. Ziyarete giden araştırma grubu ya da misafirler, çocukların ezberden bir şeyler öğrendiklerini söylüyorlar. Sonra başka bir konu hakkında soru sorduğunuzda cevap veremiyorlar. Bunun yanında, DÇB Yönetim Kurulu geçtiğimiz günlerde Ankara’daydı, “KAFFED” in 4. Olağan kongresine katıldık. Türkiye’de bulunan 86 Adıge xaseden 68’i tüzüklerinde anavatana dönüşü savunurken, kalan 18’i anavatana dönmeyi istemiyor, ancak bizle birlikte çalışmaya hazırlar. Ayrıca, bu büyük toplantı Türkçe yapıldı, Adıgece konuşma yapan sadece anavatandan katılan misafirlerdi. Kafkasya’ya dönmezlerse, 20-30 yıl sonra, Türkiye’de Adıgece konuşan çok az kişi kalacak. Bu konuya da eğilmeliyiz.”
Aynı şekilde Haf’ıts’e Muhamed dilin geliştirilmesine yönelik son 15 yılda Kabardey-Balkar’da yapılanların az olmadığını, yöneticilerin çoğunun Adıgece yeteri kadar okuma-yazma bilmediklerini, ulusal gazete ellerine geçince, resimlere bakıp kapatmanın dışında, bir ilgileri olmadığını belirtti:
“2010 yılının Adıgece yılı olarak kabul edilmesi için Kabardey Adıge Xase, KBC Başkanına başvuruda bulundu, Avrupa ülkeleri dillerinin kaybolmasından endişe duyuyorlar, bu konu bizim fazla umurumuzda değil. Gerek Adıgeceye gerekse Balkarcaya değer kazandıracak olan Parlamentomuz ve Hükümetin bu konuya eğilmesi, bu kurumlarda görev yapan ve ulusal diller için kaygılanan, uğraşan kişilerdir. Dil işleriyle uğraşanlar olarak hepimizin katılacağı ve KBC Başkanının davet edileceği, Adıgecenin geleceğine yönelik büyük bir toplantı tertiplemeyi öneriyorum.
Gazetedeki hatalardan söz edecek olursak, bizden kaynaklı olanlarda var, hata yapmayan kimse yok. Adıge Psalhe her gün yayınlanıyor. Bizi daha çok sıkıntıya düşüren mesleğinden iyi anlayan çalışanların az olmasıdır, ancak yeni eğitim yılından itibaren Kabardey Balkar Devlet Üniversitesi’nde gazetecilik bölümü açacağız, orada işi geliştireceklerine güveniyoruz.”
Hex Sefarbıy basın kuruluşları çalışanlarının Adıgece konusundaki eksikliklerine daha çok değinerek, “Günümüzdeki gibi bilgi akışı hiçbir zaman bu kadar hızlı ve kolay olmamıştı. Gelişmeler hakkında iyice bilgi sahibi olmadan, bir işyerinde çalışma yapamazsınız. Buna rağmen, onları bize ulaştıranların sorumluluklarının öneminin boyutu da aşikâr. Bu alandaki eksikliklerin bizi kaygılandırma sebebi de budur.
Adıge gazetecilerimizin yarısının dili oldukça kötü durumda. Her şeyden öte bu radyo ve televizyonumuzda görülüyor. Haber yazanların dilleri oldukça bozuk, yazdıkları her Adıgece kelimenin ardından Rusça geliyor. Çoğunun yazdığı da tatsız, anlamsız. Muhabirlerin çalışmaları ne radyoda nede cumhuriyet genelinde denetlenmiyor. Bu sorumluluğu taşıyanlar ya umursamıyorlar ya da kendileri de mi Adıgece bilmiyor? Dilleri yabancı dile daha çok yatkın, dediklerini anlaşılmıyor.” dedi.
Ayrıca ortaokullarda Adıgece’nin seçmeli ders olmasından ve yeterince eğitim verilmemesinden dolayı Adıge gazetecilerin dili bilmediklerini ve üniversitelerde bu konuya özen gösterilmediğini ifade Eden Sefarbıy,“Okullarımızda Adıgece’nin yabancı dil gibi okutulması gerektiğini kabul ediyoruz, şimdi eskisi gibi değil, Adıge ailelerinde Adıgece yeterli seviyede yok, anne babalar eskisi gibi Adıgece konuşmuyorlar, başucunda ninniler, öyküler okudukları zaman geride kaldı. Adıgelere Adıgece öğretilmesi konusu tamamen öğretmenlerin sırtına yüklendi.” diyerek sözünü bitirdi.
Dil komisyonu kurulmasını kaçınılmaz olduğunu söyleyen Ghut’ Adam, “Komisyonun daha kısa sürede oluşturularak çalışmaya başlaması Anadilimiz için daha iyi, böylece sorunlarımızı daha çabuk çözümleriz. Çocuk küçükken anadilini öğrenmediyse, onu sonradan öğrenmesi çok zor. Çocuklara Adıgece okutmak yeterli olmaz, Adıgece eğitim vermek gerek. Adıgece düşünmeyen, Adıge değildir. Her şeyin başlangıç yeri okuldur. Bu konuda daha çok ısrar etmemin sebebi şöyle bir sorunun olmasıdır: halkların bir arada karışık yaşadığı köylerimiz var. Bu temel alıp, bütün ders programları Rusça yapıyorlar. Yasaya bakarsak, Rus okulu ve Ulusal okul var, ancak ulusal dil eğitimi verilen okul bulamazsınız.
Öncelikle anne babalar “ Çocuklarımız Adıgece’den başka dil bilmezlerse, akademisyen olamazlar” diye karşı çıkıyorlar, anadillerini bilmemeleri bilim adamı olmalarına nedenmiş gibi. Dolayısıyla, Rusça, İngilizceye daha öncelik veriyorlar. Bir sınıfta üç Adıge bile olsa, bu üç kişiye yoğun olarak Adıgece öğretilmesi gerektiği kanun olarak kabul edilmeli. İşte bunun hayata geçirilmesi için çaba göstermeliyiz. Böyle olmazsa, sözgelimi şuanda Adıgelerin nüfusu 500 bin ise, 300 bini dilden yoksun kalır ve dili öğrenemezler. Bu konuyu ulusal sorunların başında görmeliyiz. Yabancı dillerden birçok kelimenin dile girmesi, evin temelini suyun oyması gibidir. Dil insan vücuduna benzer, sindiremeyeceği bişey yerse, rahatsız olur. Rusça dilimize o kadar çok girdi ki, hazmedemediğimiz topak gibi kendine yer etti.” dedi.
Bjenıkhue Muhab, “Radyoda dili çok iyi kullanan büyüklerimiz var, ancak bugün bize çalışmaya gelen gençlerin konuştuğu dil bizi kaygılandırıyor. Xhuaj Fahri’nin geçtiğimiz günlerde Adıge Psalhe gazetesinde yayınlanan yazısında şöyle bir ifade geçiyordu: bir dil onu az sayıda insan konuştuğu için değil, bilenler onu konuşmadıkları için yok olur. Bizim mesleğimizde karşılaştıklarımızın çoğunun “ Adıgece konuşamıyorum, Rusça yazayım da, sen çevir” demesinden, sorunun ne kadar derin olduğunu anlıyorum. Gerçekten, herkes böyle değil. Yöneticilerimizi ele alırsak, KBC’nin Başkanını Adıgece konuşma konusunda bizi hiç geri çevirmedi. Onunla beraber çalışanlar için Arsen gibi prensip sahibi azdır.
Ulusun dilini konuşması için büyük çalışmalar yapan radyo son dönemde daha pasif konuma düştü. Başımızdaki büyüklere saygısızlık etmek istemiyoruz, bizde mümkün olduğu kadar onlar gibi olmanın peşindeyiz. Dilin gelişmesi, her şeyden önce yöneticilere bağlı, komisyon oluşturmadan önce yapılması gerekenlerden biri 2002 yılında alınan ulusal dillere dair kanunun uygulanmamasının nedenlerini çözmektir.”
Muhab’ın konuşmasından sonra, Cerıce Arsen dile dair tüm olumsuzlukların kaynağının devlet politikası olmamasından kaynaklandığını, yöneticiler soruna el atmadan, aşağıdakilerin hedefleri ne olursa olsun, hiç birini gerçekleştiremeyeceklerini söyledi. Aynı şekilde Cerıce Adıgecenin gelişmesi için oluşturulması gereken programların nasıl olması gerektiğini belirterek, köylerde anadil eğitimi verenlerin çalışmalarının memnun edici düzeyde olmadığını söyledi.
Toplantıda ‘Mark’, ‘Golos Çegema’ gazeteleri baş redaktörleri Ghueplhaş’e Zawudin ve Konıkuey Boris, ‘Gazeta Leskenskaya’ gazetesi çalışanı Xujoko Aleksandır, Altud Orta Okulu öğretmeni, ‘Şıxulhaghue” edebiyat derneği üyesi Jembeç Rabiya ve başkaları da konuşmalar yaparak düşüncelerini ifade ettiler.
23 Aralık 2009
Adıge Psalhe Gazetesi
Çeviri: Jade Wumar
07 Ocak 2010
Cherkessia.net
Konu: Mektup ve Txilhir
THE MESSAGE-1a
Değerli Adıge Aydını,
Sizi selamlıyorum!
Adıgeler Adıgece’ye sahip çıkmamız gerektiğini düşündüğüm için, “Adıgece’nin Latin Yazısı”nı açıklayan ilişikteki yazıları dikkatinize sunuyorum.
Çok sayıdaki Adıgece Dilbilimci’nin yüz yılı aşan bir zaman boyunca üzerinde çalıştığı “Adıgece’nin Latin Yazısı,” oluşumunu tamamlayarak ortaya çıkmıştır. “Adıgece’nin Latin Yazısı;” Adıgece’nin yazılarını yeterli olarak “okunuşlu ve kullanışlı” duruma getirebilen tek yazı sistemidir. Adıgece’nin yaşayabilmesi için; Adıgeler’in, “Adıgece’nin Latin Yazısı”nı, doğru olarak, gittikçe artan bir yoğunlukla kullanmamız gerektiğini düşünüyorum. Bu sebeple; “Adıgece’nin Latin Yazısı”nı açıklayan ilişikteki yazıları inceleyeceğinizi ve konuya ilgi duyan Adıgeler’in de o yazıları görmelerini sağlayacağınızı umuyorum…
Size sağlık ve esenlikler temenni ederim. 26.05.2011
Yılmaz ÖZCAN
EKİ:
“Adıgece’in Latin Yazısı”nı açıklayan yazılar
ADRES:
Boğaziçi Konutları A-4 Blok D. No.: 1 / K. MARAŞ – TURKEY
THE MESSAGE-1b
Adighe Ts’ixu Lhap’e,
Selam fizoxir!
Adighexer Adighebzem zeey dixuexhuijin xueeyiw zerislhitem chh’ak’e, “Adighebzem yi Latyn Txik’er” g’azi-uate nic’iqhu txiqha t’eg’uir nifxuizoqhah’ir.
Adighebze C’eniqhalejh kuedir ziteelejhih’aa “Adighebzem yi Latyn Txik’er,” yi g’axhuiniqhar yiryquiry witikuim g’yh’aas. “Adighebzem yi Latyn Txik’er;” Adighebzem yi txiqhaxer yiryquiw “yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere” g’aziqhaxhuif txik’e system zaques. Adighebzer psewifin chh’ak’e; Adighexem, “Adighebzem yi Latyn Txik’er,” zaxuew, g’uexu nexhibe g’axhu zi zeeh’ak’ek’e zeeth’an xueey g’axhuiwe soguipsisir. Habi chh’ak’e; “Adighebzem yi Latyn Txik’er” g’azi-uate nic’iqhu txiqhaxem fixeplhenu, xeplheniw zixueey fts’ixu Adighexery ha txiqhaxem xevqhaplhenu soguiqhar…
“Th’am, wizincaqhare f’iqhare guif’eqhuere g’ivyt!” jis-awe selam fizoxijir.
26.05.2011
YEMUZ Yilmez
PIC’AR:
“Adighebzem yi Latyn Txik’er” g’azi-uate txiqhaxer
ADRESIR:
Yılmaz ÖZCAN
Boğaziçi Konutları A-4 Blok D. No.: 1 / K. MARAŞ – TURKEY
Konu: Tanıtım Yazısı ve Ziqhana-ue Txiqhar
THE MESSAGE-2a
Tanıtım Yazısı:
“ADIGHEBZEM YI LATYN TXIK’ER” nedir?
NEGUIME Core’nin alfabesini yazdığı 1840 yılından günümüze kadar çok sayıda Adıgece Dilbilimci’nin yüz yılı aşan bir zaman boyunca peyderpey çalışarak beraberce (anonim olarak) ortaya çıkardıkları, Adıgece’nin yazılarını yeterli olarak “okunuşlu ve kullanışlı” duruma getirebilen tek yazı sistemidir;
ADIGHEBZEM YI LATYN TXIK’ER
(Adıgece’nin Latin Yazısı).
Başka bir ifade ile söylemek gerekirse; Adıgece’nin son yüzyılda kulanılan konuşma diline uygun olarak en sade ve en yetkin şekilde yazılışıdır, “Adighebzem yi Latyn Txik’er.”
İlişikteki yazılarda; “Adıgece’nin Latin Yazısı,” bir A4 kâğıdına sığacak şekilde kısa ve öz olarak Adıgece, Türkçe ve İngilizce açıklanmıştır. Ayrıca örnek metinler de verilmiştir.
İlişikteki yazılarda açıklanan “Adighebzem yi Latyn Txik’er”i (Adıgece’nin Latin Yazısı’nı) incelerseniz, söz konusu yazı sistemini çok kolayca öğrenebilir ve aşağıdaki Adıgece yazı örneklerini rahatça okuyabilirsiniz. “Adıgece’nin Latin Yazısı”nın Adıgece’nin yazılarını yeterli olarak “okunuşlu ve kullanışlı” duruma getirebildiğini ve Adıge Yazı Dili’nin emsalsiz güzelliğini görebilirsiniz.
Adıgece’nin yaşamasını ve gelişmesini istiyorsak, başka bir ifade ile toparlanabilmemizi sahiden istiyorsak; Adıgeler, “Adighebzem yi Latyn Txik’er”i, doğru olarak, gittikçe artan bir yoğunlukla kullanmamız gerekmektedir. Bunu sağlamak için, söz konusu yazı sistemini insanlarımıza iletmemiz ve anlatmamız gerekmektedir. “Adighebzem yi Latyn Txik’er”i insanlarımıza daha hızlı öğretebilmek için; sistemi görüntülü ve sesli olarak Adıgece, Türkçe, Arapça ve İngilizce anlatan video filmlerini çekip onların CD’lerini üretebilir ve o CD’leri insanlarımıza ulaştırabiliriz. O filmleri; uzak yerlerde yaşayan kardeşlerimize internetle iletebilir ve WEB sitelerimize de dahil edebiliriz. Adıgece’nin yaşayabilmesi için bu yönde yapılacak her türlü olumlu katkı, tarihsel önemli bir hizmet olacaktır…
Adıgeler; fazla zaman kaybetmeden, işleri ve çalışmaları koordine ederek, “Adıgece’nin Latin Yazısı”nı kullanarak Adıgece ile çalışmalara başlamamız gerekmektedir… 26.05.2011
Yılmaz ÖZCAN
ADIGHE XHIGEBZ TH’AMADEM YI PSELHEK’ER
Wiris−Qafqas Zawejhim; Adighe Lhepqim nat’e g’ixuyc’as, muh’ajir qhogu haner. Adigher chizebghiridza xhuas, mi duneeyijhim. Yitaney Lhepqir; yi wijh yitas yixhuimejhiniw yilhes myn bjiqhak’e g’ideqhoguirig’ua yi xabzer, yi bzer, yi psem g’yqhaxhua xhuask’er. Adighe Lhepqim yi psem yi detxene zexec’ery, guawey, guif’eqhuey; zexypchewre g’eeg’uek’a yi pcinalhexerras, nobereey Adighe denek’e chixetiry Pasereey Adighe Guipsisem yezicel’ejir. Adigherra-am jizi-aar: “Psalhem g’ymik’ar, Adighe Pcinem g’ipxuy-uetens!” Mi qhibze g’aafejhxer xuedes h’alhe-uibzem. Dy blek’ar gui-aqhuemy, xuedes g’ibja-a guixem. Th’am; dy g’ag’uenir, zi lhepqicxue zeriwbidijinum yeey yic’!
Harasy yigyi nobereey konserim fig’idoqhablaqha! Yigyipstu fizede-uenu g’aafem yi ts’er, “H’apts’eey G’aafejh” jy-aw haras.
XASE
…
Zek’e qaaruxer ya mac’es,
Zek’e mig’uate ya uexu... (!?.)
Haras ya nepsxer yalhec’iw
Guimac’e c’exhuxer pselhexu.
Yit’aney xax-am ya guiqha
Muradimy, har guape pchoxhu.
Teezicefiny ya lhaqhue
Habixem yadibolhaqhu:
Har, zerachap’irs habixem
Ya guic’em hanedelhxuibzer.
Har, zeraxetirs habixem
Yigyiry ya Adighepser...
BYTSU Anatole
THE MESSAGE-2b
Ziqhana-ue Txiqhar:
“ADIGHEBZEM YI LATYN TXIK’ER” sit?
NEGUIME Core yi alfaber chytxa 1840 qham g’ichic’edzawe dy zemanim g’asixu Adighebze C’eniqhalejh kuedim, yilhesychem c’yqhu zi zeman pc’onde zek’elhh’awijhiw zedelajhexew zeqhuisew (anonymiw) witikuim g’iraqhah’aawe, Adighebzem yi txiqhaxer yiryquiw “yegeqhuaf’ere zeeh’aqhuaf’ere” g’aziqhaxhuif txik’e system zaques;
ADIGHEBZEM YI LATYN TXIK’ER.
“Adighebzem yi Latyn Txik’er;” mi txiqham nic’iqhu txiqhaxem, zi A4 txilhimp’e zaquem yixuen xuedew k’ec’iwe Adighebzek’e, Tirkuibzek’e, Yngyilyzibzek’e g’ichi-uetas. Chapxha txiqhaxery g’ichiqhalheqhuas. Ha txiqha k’ec’xem fixeplheme; Adighebzem yi Latyn Txik’em fichiqhuezens, lheguim chitxa ci-yrim (YELHMES Awladyn) tinciw feegefins, Adighebzem yi Latyn Txik’emk’e “Adighe Txibzer” sit xuedyziw daxe g’izerixhuir flhaqhuifins.
Adighebzer zeripsewinim dixueeyiwe chitime, neqhuec’ zi ji-ak’ek’e Adighexem ze zig’adiwjhijinim pejiw dixueeyiwe chitime; Adighexem, “Adighebzem yi Latyn Txik’er,” zaxuew, g’uexu nexhibe g’axhu zi zeeh’ak’ek’e zeeth’an xueey g’oxhuir… Har txueqhazec’en chh’ak’e; “Adighebzem yi Latyn Txik’er” Adighexem yaxuinedqhasin, yadqhats’ixuin, yadqhac’en, har habixem g’aaxuet-ueten xueey g’oxhuir. “Adighebzem yi Latyn Txik’er” dy ts’ixuxem nexh c’exiw yadqhac’efin chh’ak’e; har Adighebzek’e, Tirkuibzek’e, Iarapibzek’e, Yngyilyzibzek’e psalhemaqk’ey g’azi-uate vyde-o fylimxer teetxiw habixem ya CDxer dqhah’aziriw witikuim g’ytlhh’afins. Ha CDxer Adighexem yaxuedguecifins. Ha fylimxer; dy WEB sytexem xetlhh’afins, jijexem chipsew Adighexem ynternetk’e yaxuinedqhasifins.
“Adighebzer” xedqhaaxhuew dqhapsewifin chh’ak’e; Adighexer zyk’ dimiguivew, dizede-apiquiw, zy guiqhu tc’a ha dy jile uexuiqhuexer dqhazac’ewe, habixem yak’elhig’uen xueey lhebaquexer tkyiniwe deelejhin xueey g’oxhuir… 26.05.2011
YEMUZ Yilmez
SY BZEW SY ADIGHEBZE
Chi-as, ja-aw dy bzer mainences.
Chi-as, ja-aw dy bzer quileeyinces.
Bezer uexuk’e mixhuiwe neqhuec’ guerxem
Ya chh’am wy-abenir g’eemizeqhs.
Har jizi-am, haxer zy jhe yeziqhag’uim,
Yi hane bidzicer yeec’ h’arem!
Zy bzer neqhuec’ bzek’e zixhuejim,
Sit yimixhuejinu g’ixuenen?!.
Txidem; yi g’eejheqhuem, dy Adigher
Psih’aalhaxuew guibqham yirypxhaas.
Kuedir zeripsalher Iarapibzes.
Nexhibejs Tirkuibzem yilhexhaar.
Chi-as Yngyilyzimy Fransiziwy f’ek’a
Har zimic’ej sixuezas.
Ye Tirkuibzer yi hanedelhxuibzew zilhitej
Adighey seepselhas.
Saf’ena-am haxem, saghyya-am.
Sygu yac’eqhuiw ya ar squizijas.
Xexes lhepq zy xeku zif’eg’uedaxem,
Sinechxheeyiw ya c’ib syplhejas!..
Sit yac’en habixem, sit ya maxue!?.
Sitiry ya pchedeeyiwe nexu g’ak’in!
Qhaac’e zef’emih’am yi qharybxem,
Txibzey, bzey sitk’e yagu g’ak’in...
Txibzer yi teep’enime bzer mexuabe,
Bzem zeecec’, xuytiw zeewquedyy.
Txibzer pe-ac’eme, bzer mel’ejir!
Guir bqhademih’ajiw har medyyir...
Se sixueey-am l’eniw, sy bzer nobe.
Se sixueey-am l’eniw, har pchedeey.
Sy bze daxers, syguir ziqhaxuaber.
Sipxuireexhu quirmen we, sy bzew sy duneey!
Bzewe chi-am pc’ecxue yaxuefaches.
Bzewe kued yic’eniw xety xueeys.
Hawe zi bzes, syguim g’idewibzer.
Sipxuireexhu quirmen we, sy bzew sy duneey!
YELHMES Awladyn
Konu: The Latin Writing of Circassian
THE MESSAGE-3a
THE LATIN WRITING OF CIRCASSIAN
THE FORMATION OF THE LATIN WRITING OF CIRCASSIAN
1. The dependent vowels are written with “ a , aa , e , ee , i , o , u , uu , y ” letters.
2. The short “ a ” which comes after the “ g’, h, h’, q, q’, qh, xh ” consonants is written with “ a ” letter and the long “ a ” is written with “ aa ” letter. The short “e” which comes after the other consonants is written with “ e ” letter and the long “a” which comes after the other consonants is written with “ a ” letter.
3. The front and long “ e ” sound is always written with “ ee ” letter.
4. The “ i ” letter which comes before or after the consonants or comes after semi-vowels as the only vowel is read like back “ ı ” vowel in Turkish. But the vowel “ i ” which comes after he consonant “ y ” is pronounced thinner and shorter.
5. The “ o ” letter is pronounced long.
6. The semi-vowel “ u ” which comes after the “ g, g’, k, q, q’, qh, x, xh ” consonants is written with “ u ” letter and the long “ u ” is written with “ uu ” letter. The long “ u ” which comes after the other consonants is written with “ u ” letter.
7. The front “ i ” sound which comes after “ g, k, u ” letters or comes before or after the other consonants as the only vowel is written with “ y ” letter.
8. In “ yy ”; the front “ y ” shows the vowel, the next “ y ” shows the consonant.
9. The separated vowels which is at the beginning of the word are written with “ a , aa , ee , i , o , uu , y ” letters. The separated vowels which are uttered separately from the former sound are written with a dash ( - ) in front of then. The “ -aa, -ee, -o, -uu, -y ” are long, “ -a, -i ” are short. “ -u ” is pronounced like semi-vowel.
10. The separated diphtongs which is at the beginning of the word are written with “ ua , ue , uee , ui , uy ” united letters. The diphtongs which are uttered separately from the former sound are written with a dash ( - ) in front of then. The “ –ua, -uee, -uy ” are long, “ -ue, -ui ” are short.
11. Some of the free consonants are written with as the letters of simple consonants. Some of them are written as the letters of united consonants.
12. The “ g ” letter which comes before “ e, ee, y ” letters is read like “ g ” consonant in Turkish. The “ k ” letter which comes before “ e, ee, y ” letters is read like “ k ” consonant in Turkish. The vowel sound of “ y ” letter which comes as abone is not uttered.
13. The “ h ” letter which comes before the vowels as single forms the voice groups in a trice.
14. The “ i ” letter which comes before or after the vowels is read like the consonant of “AYIN” letter in Arabic.
15. The “ y ” consonant which doesn’t comes after “ g, k, u ” but before or after the vowels is written with “ y ” letter.
16. Pressed consonants are written by putting “ ’ ” apostrophie behind then. Apostrophie on “ g’ ” presses the back consonant of “ g ” letter, apostrophie on “k’ ” presses the front consonant of “ k ” letter.
17. When the united consonants come separately, a dash ( - ) is put between the letters while writing.
18. The gerunds in Circassian are written as the given sample gerunds.
Y. ÖZCAN
- 1 -
THE LATIN WRITING OF CIRCASSIAN SOUNDS
SOUND WORD MEANING
..a g’ah’ bring
dame wing
..aa g’aah’ they’re bringing
g’aag’ue come
a ane variety of table
ade pliers
yiy-am s/he hasn’t get
jit-at we were saying
aa aax they’re taking from him
yi-aa-am s/he never had
jit-aat we’d told
b nibe obdomen
c cate sour cream
ch chabe soft
c’ c’e new
d dane silk
dz dzin to throw
..e mel sheep
yege read; call
..ee teepcheky plate
yeegy she’s spinning wool
ee eey bad
eex he’s taking from him
g’i-eex he’s taking from him
s-eex he’s taking from me
f fe you; skin, leather
f ’ f ’i good
g gaz gas
gok’ s/he’s leaving from him
gerc bean
gegu play
gy gyane shirt
gyide axe
yagy they’re spinning wool
gu guawe mourning
guiven to be late
degu deal
- 2 - (a) (left)
SOUND WORD MEANING
g’ g’achten to take
g’aag’ue come
g’eege read; call
g’oplhe s/he’s looking at here
g’oh’a s/he’s appearing
g’u yeg’u suitable
gh jigh tree
h hane mother
hade father
h’ h’a dog
..i ci horse
zi one
i iqhin to hold
yi-iqhir the thing s/he holds
t-ix take it from us
acri-i Noah’s pudding
i ialemet strange
maine meaning
j baje fox
jh jhi old
k karton cardboard
kontrol control
ket sheep-fold
kezuwe in turns
ky kyar the thing cracked
kyits’ kid
yaky they’re stepping
yeeky he’s stepping
ku maxueku thursday
k’ k’ape tail
nek’eguugu stye
l li meat
lh lhec’in to wipe
l’ pl’i four
m maze moon
n ne eye
..o bo stable
nobe today
- 2 - (b) (right)
SOUND WORD MEANING
o o sheepfold
one it’s hanging
ze-one they're hanging each other
ze-oh’a things are going bad
p pe nose
p’ p’e place; bed
yip-’a? isn’t he feeding
q qaabze clean
g’aqeeyin to burp
qoplhe he’s looking back
qoh’a he’s going behind
qu mequ hay
q’ q’a graveyard
q’u q’ueey cheese
q’uih’ ship
qh qha year
qhaatxe spring
qheeyin to cry
qhogu road
qhu meqhu is drying
r weram street
s se I; knife
wines house
t tane heifer
t’ nat’e forehead
g’yt’-am he isn’t digging
ts tsi wool
ts’ ts’e name; louse
..u bzu bird
duneey world
..uu kuu deep
guu bull
-u xee-u he’s dipping it
c’i-uxer buttons
- 3 - (a) (left)
SOUND WORD MEANING
uu uuwin howl
g’a-uuwin howl
ua uax they’re opening
so-uate I’m explaining
ue ueten to explain
p-ueten? will you explain?
uee ueexu he’s driving away
s-ueex s/he is taking in front of me
ui uix open; take it away
g’i-uik’ go away this side
uy uyxir taken away
s-uyxir the thing taken from me
v nive stone
w wade hammer
x xade garden
xu txuog’ue he’s going for us
nexu daylight
xh pxha wood; wooden
xheeyin to move
xhu pxhui daughter
..y sy my
g’yk’ get out of this
y yt' two hands
yxar the thing he’s taken from him
g’i-yxar the thing he’s taken from him
s-yxt he was taking from me
y yatx they’re writing
yege read; call
yeegy s/he’s spinning wool
yin big
k’yyin to shout
yoge s/he is reading
z ze once
nez coast
- 3 - (b) (right)
Konu: “Adıgece’nin Latin Yazısı”nın Oluşumu
THE MESSAGE-3b-1
ADIGECE’NİN LATİN YAZISI
“ADIGECE’NİN LATİN YAZISI”NIN OLUŞUMU
1. Ünsüz seslerin arkalarında onlara bitişik olarak gelen bağımlı ünlü sesler; “ a, aa , e , ee , i , o , u , uu , y ” sade ünlü harfleri ile yazılırlar.
2. “ g’, h , h’, q , q’, qh , xh ” ünsüz seslerinin (harflerinin) arkalarında gelen “ kısa a ” sesi bir “ a ” harfi ile ve “ uzun a ” sesi iki “ aa ” harfi ile yazılırlar. Diğer ünsüz seslerin arkalarında gelen “ kısa e ” sesi bir “ e ” harfi ile ve “ uzun a ” sesi ise bir “ a ” harfi ile yazılırlar.
3. “ İnce-uzun e ” sesi, her zaman iki “ ee ” harfi ile yazılır.
4. Türkçe’deki “ kalın ı ” ünlü sesi, Adıgece’de “ i ” harfi ile yazılır. Ancak “ y ” harfinin arkasında gelen “ i ” harfinin sesi, daha ince olarak okunur.
5. “ o ” harfinin sesi uzun olarak çıkar.
6. “ g , g’, k , q , q’, qh , x , xh ” ünsüz seslerinin arkalarında gelen “ yarım u ” sesi bir “ u ” harfi ile ve “ uzun u ” sesi iki “ uu ” harfi ile yazılırlar. Diğer ünsüz seslerin arkalarında gelen “ uzun u ” sesi ise bir “ u ” harfi ile yazılır.
7. Türkçe’deki “ ince i ” ünlü sesi, Adıgece’de “ y ” harfi ile yazılır. Ancak “ g , k ”
harflerinin arkalarında gelen “ y ” harfinin sesi yarım ünlü olarak çıkar.
8. Yan yana gelen iki “ yy ” harfinden önde olan “ y ” harfi onun ünlü sesini ve arkada olan “ y ” harfi ise onun ünsüz sesini gösterir.
9. Sade ayrılan ünlü sesler; kelimelerin ilk sesleri olarak geldiklerinde “ a , aa , ee , i , o , uu , y ” sade ünlü harfleri ile ve kelimelerin içlerinde ya da sonlarında geldiklerinde harflerinin önlerine kısa çizgi ( - ) işareti konarak “ -a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y ” grupları ile yazılırlar.
10. Birleşik ayrılan ünlü sesler; kelimelerin ilk sesleri olarak geldiklerinde “ ua , ue , uee , ui , uy ” birleşik ünlü harfleri ile ve kelimelerin içlerinde ya da sonlarında geldiklerinde birleşik harflerinin önlerine kısa çizgi ( - ) işareti konarak “ -ua , -ue , -uee , -ui , -uy ” grupları ile yazılırlar.
11. Serbest ünüz seslerin bir kısmı sade ünsüz harfleri ile ve bir kısmı ise birleşik ünsüz harfleri ile yazılırlar.
12. “ c ” harfi “ ince ş ” sesini ve “ ch ” grubu ise “ kalın ş ” sesini gösterir.
13. “ g , k ” harflerinin arkalarında gelen ince ünlü harfler; onları, ince ünsüz sesleri ile okutur. Ancak “ gegu ” kelimesinin “ ge.. ” grubu, “ dje.. ” sesiyle de okunabilir.
14. Ünsüz ses olarak gelen “ h ” harfi, kesintisiz olarak çıkan ses gruplarını oluşturur.
15. Arapça’nın “AYIN” harfinin ünsüz sesi, “ i ” harfi ile yazılır.
16. “ x ” harfi, normal olarak “ ince k ” sesi ile “ h ” sesinin birleşimi bir sesle okunur. Ancak çoğul eki olarak gelen “ xe ” grubu, Türkçe’nin “ ha ” sesiyle de okunabilir.
17. “ g , k , u ” harflerinin arkalarında olmadan tam ünlü harflerin önlerinde veya arkalarında gelen “ y ” harfi, Türkçedeki ünsüz sesi ile okunur.
18. Sıkılmış ünsüz sesler, ünsüz harflerinin arkalarına apostrof ( ’ ) işareti konarak yazılırlar. “ g’ ” grubunun apostrof işareti “ g ” harfinin kalın ünsüz sesini ve “ k’ ” grubunun apostrof işareti ise “ k ” harfinin ince ünsüz sesini sıkar.
19. Birleşik ünsüz harflerin birleşen harfleri; biribirlerinin arkalarında ama birleşmeden ayrı sesler olarak geldiklerinde, aralarına kısa çizgi ( - ) işareti konarak yazılırlar.
20. Adıgece’nin “zarf-fiil” kelimeleri; seslerin yazılışlarına örnek olarak verilen kelimelerden “zarf-fiil (gerundium)” olanların yazıldıkları gibi yazılmalıdırlar. 2011 Yılı
Y. ÖZCAN
- 1 -
Konu: Adıgece’nin Seslerinin Latin Yazılışları
THE MESSAGE-3b-2
ADIGECE’NİN SESLERİNİN LATİN YAZILIŞLARI
1:8. ..a , ..aa , ..e :
“ a = kısa a ” sesi olarak: “ aa = uzun a ” sesi olarak:
( g’ ) g’ah’ : getir . g’aah’ : getiriyorlar
( h ) ha : o (zamir) . haa-a : değil, hayır
( h’ ) xeh’at : giriyordu . xeh’aat : girmişti
( q ) qab : kabak . qaabze : temiz
( q’ ) q’a : mezar . q’aachh’a : mezar başı
( qh ) qha : yıl, sene . qhaatxe : ilkbahar
( xh ) yitxha : çizgi çiz . yitxhaat : çizilmişti
“ kısa e ” sesi: “ a = uzun a ” sesi olarak:
mel : koyun maze : ay
ne : göz dame : kanat
..ee :
f’eey : kirli teep’e : üstünü ört, kapat
yeeky : adım atıyor g’eex : (ot) biçiyor; aşağıya in
..i :
ci : at zi : bir
yiz : içi dolu bide : sert
..o :
nobe : bugün xoh’a : giriyor (suya vb.)
bo : ahır txuog’ue : bizim için gidiyor.
..u , ..uu :
“ u = yarım u ” sesi olarak: “ uu = uzun u ” sesi olarak:
( g ) degu : sağır . guu : boğa
( g’ ) yeg’u : uygun . .
( k ) xeku : vatan . kuu : derin
( q ) mequ : kuru ot . .
( q’ ) q’uih’ : gemi . .
( qh ) meqhu : kuruyor diqhuirqhuu : baykuş
( x ) nexu : ışık, aydınlık . .
( xh ) mexhu : oluyor . cindirxhuu : kertenkele
“ u = uzun u ” sesi olarak:
. . bzu : kuş
. . t’u : iki
..y :
sy : benim sych : üç bıçak
cyt’ : iki at g’yx : içinden çıkar
- 2 -
..yy :
cyyin : bir şeyi uzatmak k’yyin : bağırmak
byy : düşman fyyin : ıslık çalmak
9.
I. a , aa , ee , i , o , uu , y :
ane : yemek masası ot : kenarında duruyor
ade : pense, kıskaç oh’a : kenarına yaklaşıyor
aax : ondan alıyorlar uuwin : ulumak
aaxar : ondan aldıkları uuwir : uluyan
eeyin : kötü olmak yt’ : iki el
eex : o ondan alıyor yxir : elinden aldığı
ix : ondan al
iqhin : elinde bulundurmak
II. -a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y :
jis-at : söylüyordum t-ok’ : önümüzden çekiliyor
yip-at : boyuyordun si-ot : önünde duruyorum
jis-aat : söylemiştim ne-u : insan yüzü, sima
jy-aat : söylemişti xee-u : içine batırıyor
s-eex : elimden alıyor g’a-uuwt : uluyordu
p-eex : senden alıyor de-uuwir : beraber uluyan
t-ix : elimizden al g’if-yxt : elinizden alıyordu
s-ix : elimden al p-yxar : senden aldığı şey
ye-i : “inat” ünlemi
acri-i : aşure
10.
I. ua , ue , uee , ui , uy :
uax : açıyorlar uixin : açmak
uade : kenarına dikiyorlar uiv : kalın
ueten : açıklamak uyxir : açmakta olduğu
uexu : iş uyder : kenarına diktiği
ueex : açıyor
ueede : kenarına dikiyor
II. -ua , -ue , -uee , -ui , -uy :
so-uate : açıklıyorum g’i-uik’ : bu yana çekil
zi-uax : açıyorlar t-uik’ : önümüzden çekil
p-ueten? : açıklar mısın? f-uyxt : önünüzden alıyordu
s-uetin? : masaj yapayım mı? s-uyxir : önümden aldığı
t-ueex : önümüzden alıyor
zi-ueex : açıyor
- 3 -
11:17. b nibe : karın
c cate : kaymak
ch chabe : yumuşak
d danew : ipek olarak
dz dzeliw : söğüt olarak
f fe : siz; deri
g gaz : gaz
gerc : fasulye
gegu : oyun; düğün
gy gyane : gömlek
yigyi : şimdi
yeegy : eğiriyor
gu degu : sağır
gh jighiw : ağaç olarak
h hane : anne
hade : baba
i ialemet : acayip
maine : mânâ, anlam
j bajew : tilki olarak
jh jhi : eski; rüzgâr
k karton : karton
kontrol : kontrol
kezuwe : sırayla
ky kyar : çatlamış olan
yakyiw : onlar adım atarak
yeeky : adım atıyor
ku h’akuiw : fırın olarak
l li : et
lh lhi : kan
m maze : ay
- 4 - (a) (top left)
n ne : göz
p pe : burun
q qab : kabak
qaabze : temiz
g’aqeeyin : genirmek
qoplhe : zulaya bakıyor
qoh’a : ardına geçiyor
qu mequiw : kuru ot olarak
qh qha : yıl
qhaatxe : ilkbahar
qheeyin : ağıtla ağlamak
qhu meqhu : kuru hale geliyor
r weram : cadde
s se : bıçak
wines : evdir
t mate : sepet
ts tsi : yün
v guiven : gecikmek
w wade : çekiç
x xade : bahçe
xoh’a : katılıyor
xu nexu : ışık
txuog’ue : bizim için gidiyor
xh pxha : odun, ahşap
xheeyin : kımıldamak
xhu g’axhuiw : oluşarak
y yatx : yazıyorlar
yege : oku; çağır
yoge : okuyor; çağırıyor
z ze : bir defa, bir kez
- 4 - (b) (top right)
18. c’ c’ale : genç
f’ maf’e : ateş
g’ g’ag’uen : gelmek
g’aag’ue : gel
g’eege : oku; çağır
g’oplhe : bu yana bakıyor
g’oh’a : ortaya çıkıyor
g’u yeg’u : uygun
h’ h’alhe : yük
- 4 - (c) (middle left)
k’ k’apse : halat, ip
nek’eguugu : göz arpacığı
l’ l’i : erkek, er, adam
p’ p’e : yatak; yer
yip’-a? : beslemiyor mu?
q’ q’a : mezar
q’u q’uih’ : gemi
t’ nat’e : alın
g’yt’-am : kazmıyor
ts’ ts’e : isim, ad
- 4 - (d) (middle right)
19 xuezin:Cer xued-zas: Sütünü süzdük zin:Cer d-zas: Sütü süzdük
yisen: Pqor yit-sas: Direği diktik xesen:Jigh xet-sas: Ağaç diktik
20 g’uenu: gidecek (gelecek zamanda) g’ueniw: gitmek için (zarf-fiil)
yidinu?: dikiş dikecek mi? ( ” ” ) dzeliw : söğüt olarak ( ” )
- 4 - (e) (bottom)
Konu: Aдыгэбзэм и Лaтин ТхыкIэр Къызэрыхъyр
THE MESSAGE-3c-1
AДЫГЭБЗЭМ И ЛAТИН ТХЫКIЭР
AДЫГЭБЗЭМ И ЛAТИН ТХЫКIЭР КЪЫЗЭРЫХЪУР
1. Maкъ дэIухэм я ужьхэм къитхэу aбыхэм къaгyэтхэу къaкIуэ мaкъ Iу зешэхэр, я “ a , aa , e ,ee , i , o , u , uu , y ” мaкъ Iу хьэрф зaкъуэхэмкIэ дoтхыр.
2. “ g’, h , h’ , q , q’, qh , xh ” мaкъхэм (хьэрфхэм) я ужьхэм къитыу къaкIуэ “э кlэщl ” мaкъыр зы “ a ” хьэрфкIэ, “ a кIыхь ” мaкъыр “ aa ” хьэрфитIкIэ дoтхыр. Aдырей мaкъ дэIу хьэрфхэм я ужьхэм къитыу къaкIуэ “ э кIэщl ” мaкъыр зы “ e ” хьэрфкIэ, “ a кIыхь ” мaкъыри зы “ a ” хьэрфкIэ дoтхыр.
3. “ e псыгъуэ-кIыхь ” мaкъыр, сытым щыгъуэй “ ee ” хьэрфитIкIэ дoтхыр.
4. “ ы ” мaкъ Iу гъумыр, “ i ” хьэрфымкIэ дoтхыр. A мaкъыр, мaкъ Iу ныкъуэхэм я ужьхэм къитыуи къoкIуэр. “ у ” лaтин хьэрфым и ужьым къиту къaкIуэ “ i ” хьэрфым и мaкъым нэхъ псыгъуэу, aуэ мaкъ Iу кIэщlыу дoджэр. (“ и ” хуэдэу).
5. “ o ” хьэрфым и мaкъыр мaкъ Iу кIыхьыу къoкIыр.
6. “ g , g’, k , q , q’, qh , x , xh ” мaкъхэм (хьэрфхэм) я ужьхэм къитыу къaкIуэ “ y ныкъуэ” мaкъыр зы “ u ” хьэрфкIэ, “ y кIыхь ” мaкъыр “ uu ” хьэрфитIкIэ дoтхыр. Aдырей мaкъ дэIу хьэрфхэм я ужьхэм къитыу къaкIуэ “ y кIыхь ” мaкъыри, зы “ u ” хьэрфкIэ дoтхыр.
7. “ и ” мaкъ Iу псыгъуэp, “ y ” лaтин хьэрфымкIэ дoтхыр. “ g , k ” хьэрфхэм я ужьхэм къитыу къaкIуэ “ y ” хьэрфым и мaкъыр, мaкъ Iу ныкъуэу къoкIыр.
8. Зэбгъэдэту къaкIуэ “ yy ” хьэрфитIым япэ ит и “ у ” хьэрфым aбы и мaкъ Iур, яужь къит и “ у ” хьэрфыми aбы и мaкъ дэIур къeгъэлъaгъур.
9. Мaкъ Iу гyэкI зaкъуэхэр; псaлъэхэм я пэ мaкъхэу къыщыкIуэхэм я “ a , aa , ee , i , o , uu , y ” мaкъ Iу хьэрф зaкъуэхэмкIэ, псaлъэхэм хэтхэу e я кIэуых мaкъхэу къыщыкIуэхэм я хьэрфхэм я пэхэм eкъya кIэщl ( - ) нaгъыщэ пытлъхьэуэ я “ -a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu, -y ” гупхэмкIэ дoтхыр.
10. Мaкъ Iу гyэкI зэгуэтхэр; псaлъэхэм я пэ мaкъхэу къыщыкIуэхэм я “ua, ue , uee , ui , uy ” мaкъ Iу хьэрф зэгуэтхэмкIэ, псaлъэхэм хэтхэу e я кIэуых мaкъхэу къыщыкIуэхэм я хьэрф зэгуэтхэм я пэхэм eкъya кIэщl ( - ) нaгъыщэ пытлъхьэуэ я “ -ua , -ue , -uee , -ui , -uy ” гупхэмкIэ дoтхыр.
11. Мaкъ дэIу хуитхэм я зы Iэхьэр я мaкъ дэIу хьэрф зaкъуэхэмкIэ, я зы Iэхьэри я мaкъ дэIу хьэрф зэгyэтхэмкIэ дoтхыр. “ щ ” кIэпыхьэр; лaтин тхыкIэм “ s ” хьэрфымкIэ щыдoтхыр.
12. “ e , ee , y ” хьэрфхэм я пэхэм итыу къaкIуэ “ g ” хьэрфым “ г псыгъуэ ” мaкъкIэ, “ k ” xьэрфыми “ к псыгъуэ ” мaкъкIэ дoджэр. Aуэ “ gegu ” псaлъэмрэ aбы къытeхъукIa псaлъэхэмрэ я “ ge.. ” гупым “ джэ.. ” мaкъкIэй дeджэфынущ.
13. Мaкъ дэIуу къaкIуэ “ h ” хьэрфым, зэпымыуыу къикI мaкъ гупхэр къeгъэхъур.
14. Мaкъ Iу псoхэм я пэхэм e я ужьхэм итыу къaкIуэ “ i ” хьэрфым, Aрaпыбзэм и “AИН” хьэрфым и мaкъ дэIумкIэ дoджэр.
15. “ g, k, u ” хьэрфхэм я ужьхэм къимытыу мaкъ Iу хьэрфхэм я пэхэм e я ужьхэм итыу къaкIуэ “ y ” лaтин хьэрфым; “ я, e, и, й ” хьэрфхэм я зэхуэдэ мaкъ дэIумкIэ дoджэр.
16. Мaкъ дэIу хyзaхэр, я мaкъ дэIу хьэрфхэм я ужьхэм aпocтpoф ( ’ ) нaгъыщэp къыгyэтлъхьэуэ дoтхыр. “ g’ ” гyпым и aпocтpoф ( ’ ) нaгъыщэм, “ g ” хьэрфым Tыркyбзэмpэ Aлмaныбзэмpэ щиIэ и мaкъ дэIу гъумыр eхyзыp. “ g’ ” гyпым и мaкъыр, “q” хьэрфым и мaкъым хэгъэгъуэщэн xyeйкъым. “ g’ ” гyпым и мaкъыр тэмaкъ щIыIум къыщoкIыp. “ q ” хьэрфым и мaкъыри тэмaкъым и щIэм къыщoкIыp. “ g’ ” гyпыp (aбы и мaкъыр); къэхъукъaщlэp, жызыIэм и лъэныкъуэкIэ гъэзaуэ къызэpыхъуp къэзыгъэлъaхъу (къэзыIу) пэпыхьэpщ. “ k’ ” гyпым и aпocтpoф ( ’ ) нaгъыщэм, “ k ” хьэрфым Tыркyбзэмpэ Aлмaныбзэмpэ щиIэ и мaкъ дэIу псыгъуэp eхyзыp.
17. Maкъ дэIу хьэрф зэгyэтхэм я хьэрфхэp зэкIэлъыпытыу aуэ мaкъ щхьэхуэхэy къыщыкIуэхэм,a хьэрфхэм я зэхуaкyхэм eкъya кIэщl ( - ) нaгъыщэ дэтлъхьэуэ дoтхыр.
18. “Зэpыху-щlыкIэ” псaлъэхэp; мaкъхэм я тхыкIэхэм я щaпхъэхэм яхэт “зэpыxъу-щlыкIэ (gerundium)” къэxъу псaлъэхэp зэpытxaхэм хуэдэхэу тxын
xyeйщ. 2011 Qha.
YEMUZ Y.
- 1 -
Konu: Aдыгэбзэм и Maкъхэм я Лaтин ТхыкIэхэр
THE MESSAGE-3c-2
AДЫГЭБЗЭМ И МAКЪХЭМ Я ЛAТИН ТХЫКIЭХЭР
1:8. ..a , ..aa , ..e :
“ a = э кIэщl ” мaкъыуэ: “ aa = a кIыхь ” мaкъыуэ:
( g’ ) g’ah’ : къэхь . g’aah’ : къaхь
( h ) har : aр . haa-a : alэ
( h’ ) xeh’at : хыхьэт . xeh’aat : хыхьaт
( q ) qab : къэб . qaabze : къaбзэ
( q’ ) q’a : кхъэ . q’aachh’a : кхъaщхьэ
( qh ) qha : гъэ . qhaatxe : гъaтхэ
( xh ) yitxha : итхъэ . yitxhaat : итхъaт
“ e = э кIэщl ” мaкъыp: “ a = a кIыхь ” мaкъыуэ:
mel : мэл mate : мaтэ
ne : нэ dame : дaмэ
..ee :
teep’e : тeпIэ yege : еджэ
f’eey : фIей yeeky : еч
.. i :
zi : зы mil : мыл
ci : шы bide : быдэ
..o :
bo : бo nobe : нoбэ
dog’ue : дoкIуэ dotx : дoтх
..u , ..uu :
“ u = у ныкъуэ ” мaкъыуэ: “ uu = уу кIыхь ” мaкъыуэ:
( g ) degu : дэгy . guu : гyy
( g’ ) yeg’u : екlу . .
( k ) xeku : хэку . kuu : куу
( q ) mequ : мэкъу . .
( q’ ) q’uih’ : кхъухь . .
( qh ) meqhu : мэгъу . diqhuirqhuu: дыгъyрыгъyy
( x ) nexu : нэху . .
( xh ) mexhu : мэхъу . cindirxhuu : шындырхъoу
“ u = у кIыхь ” мaкъыуэ:
. . t’u : тIу
. . bzu : бзу
. . yeplhinur : еплъынур
..y :
sy : си sych : сищ
cyt’ : шитI g’yx : къих
- 2 -
..yy :
sabyy : сaбий wiquedyyin: укъуэдиин
cyyin : шиин k’yyin : кIиин
9.
I. a , aa , ee , i , o , uu , y :
ane : Iэнэ ot : Iуoт
ade : Iэдэ oh’a : Iуoхьэ
aax : Iaх uuwin : lууун
aaxar : Iaхaр uuwir : lууур
eeyin : Iеин yt’ : IитI
eex : Iех yxir : Iихыр
ix : Iых
iqhin : Iыгъын
II. -a , -aa , -ee , -i , -o , -u , -uu , -y :
jis-at : жысIэт t-ok’ : тloкl
yip-at : ипIэт si-ot : сыloт
jis-aat : жысlaт ne-u : нэlу
jy-aat : жиlaт xee-u : хеlу
s- eex : сlех g’a-uuwin : къэlууун
p-eex : пlех g’a-uuwir : къэlууур
t-ix : тlых p-yxar : пlихaр
s-ix : сlых g’if-yxt : къыфIихт
ye-i : еI
acri-i : IэшрыI
10.
I. ua , ue , uee , ui , uy :
uax : lуaх uixin : lухын
uade : lуaдэ uiv : lув
ueten : lуэтэн uyxir : lуихыр
uexu : lуэху uyder : lуидэр
ueex : lуех
ueede : lуедэ
II. -ua , -ue , -uee , -ui , -uy :
so-uate : сolуaтэ g’i-uik’ : къыIукl
zi-uax : зыlуaх t-uik’ : тIукl
p-ueten? : пlуэтэн? f-uyxt : фlуихт
s-uetin? : сlуэтын? s-uyxir : сlуихыр
t-ueex : тlуех
zi-ueex : зыlуех
- 3 -
11:15. b nibe б ныбэ
c cate ш шaтэ
ch chabe щ щaбэ
d danew д дaнэу
dz dzeliw дз дзэлыу
f fe