Karakter boyutu : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
Dr.Seyok Bülent Özgönenel
Çerkescenin Zor Sesleri – Ünsüzler
26 Aralık 2018 Çarşamba Saat 20:30

Ben de Çerkes dilini çocuklukta tam olarak öğrenememiş Çerkeslerden biriyim. Genellikle bu gibi durumlarda Çerkesler, dili öğrenemeyen kişiyi gayret göstermemekle, ilgisizlikle suçlarlar. Oysa ben Çerkesçeyi öğrenmek için elimden geleni yaptım. Beni ‘Çerkesçe öğrenememişsin’ diye azarlayan büyüklerim, ya benimle Çerkesçe konuşmuyor ya da dili açıklayamıyorlardı. 


O zamanlar Çerkesçeyi öğrenmek isteyen gençlere sık olarak verilen tavsiye ‘köye git, öğrenirsin’ idi. İyi de bu çocuk herhalde şehirde okula gidecek, nasıl köye gitsin? Yine de bir yaz tatili köye gittim, ve ... dil öğrenme açısından fiasko oldu. Evet bir iki kelime öğrenmiştim ancak şehirdekinden farklı değildi: Çerkesler ya benimle Çerkesçe konuşmak istemiyor, ya da konuştuklarını açıklamakta zorluk çekiyorlardı. Bu iş kitapsız olmayacaktı. 


Ben kolaylıkla dil öğrenebilirim, kurs almadan İspanyolcayı, sadece bir ay kursuna giderek Almancayı öğrendim. Ancak bu dillerin en büyük avantajı kaynaklarının bol olması – ders kitabından alıştırma kitabına, dinlemeyi geliştirici CD’sinden sözlüğüne, Youtube videosundan alt yazılı filmine, her türlü kaynakları bol bol mevcut.  Çerkesçe için dil bilgisi notları, dinlediğini anlama ve telaffuz için ses ve video kayıtları son birkaç senede internete kondu, ancak bu kaynaklar da maalesef yetersiz. Kaynaklar ya çocukluktan Çerkesçe öğrenenlere, ya Çerkesçeyi zaten bilip de geliştirmek isteyenlere, ya da dil bilimcilere yönelik. 


Erişkin çağına gelmiş ve sıfırdan Çerkesçe öğrenmek isteyen birisi için kaynak maalesef az. Eldeki kaynakların bazıları Rus dilinde açıklanmış, ve Çerkesçeyi öğrenmek için (son derece ironik ama demek ki) önce Rusçayı öğrenmek gerek. İngilizce dilinde dil bilgisi notlarını kısa süre önce aramızdan ayrılan Amjad Jaimoukha hazırlamıştı. Şikago’da kendisiyle tanıştığım Jonty Yamisha, kendi çabalarıyla sözcük listesi, dil bilgisi kitabı ve bazı öğretici videolar oluşturmuş, ve İngilizce üzerinden Çerkesçeyi öğreten en iyi kaynaklar bunlar.


Çerkes dilini çocukluk çağından sonra öğrenenlerin karşılaştığı en büyük sorunlardan biri de Çerkes diline has seslerin telaffuzudur. Çerkesçe ile ilgili zaten kısıtlı olan kaynaklar, ne yazık ki bu seslerin anlaşılır bir şekilde açıklamamakta, ‘kalın j’, ‘sert p’ vb gibi ne kastettiği muğallakta kalan tarifler sunmaktadır. Oysa İngilizce, Fransızca, Arapça gibi diğer bazı çağdaş dilleri öğrenenler için farklı seslerin tarifleri mevcuttur. Bu yazıda Çerkesçeyi yeni öğrenen birisinin telaffuz çabasını kolaylaştıracak bazı formüller sunacağım. 

***

İlk olarak Batı Çerkes alfabesinin ‘ünsüz’ seslerine değineceğim, daha sonra Doğu Çerkes alfabesine ait ‘ünsüz’ seslerden bahsedeceğim. 


Г: (g) Bu harf sözcük başında Türkçedeki ‘g’ sesi gibi okunsa da iki sesli arasında sanki g ve ğ beraber okunuyor gibidir, g sesi genizden çıkartılır. Arapçadaki (غ) ya da Yunancadaki (γ) sesi ile aynıdır. Halen kullanılan alfabeden farklılık yaratmamak için bu harfi (g) olarak yazacağım. Örnek:

tçıgı = ağaç

adıge = Çerkes


ГЪ: (ğ) Bu harf genizden gelen r ile g karışımı, hırıltılı bir sestir. Fransızcadaki ya da Almancadaki (r) sesi ile aynıdır. Örnek:

tığe = güneş


ДЗ: (dz) Bu sesi çıkartmak için dili üst diş dizisine değdirip ‘d’ ve ‘z’ seslerini beraber söylemeye çalışın. Örnek:

bâdze = sinek


Ж: (jj) Bu Türkçedeki ‘Jale, pijama, abajur’ sözcüğündeki kalın ‘jj’ sesidir. Türkçede bu sesin önüne sadece kalın sesliler gelmesine rağmen Çerkesçede ince sesliler de gelebilir. Örnek:

jje = ağız

jjâbze = edebiyat


ЖЪ: (zj) dişlerinizi kenetleyin, dili kenetlenmiş diş dizisine dayayıp ‘z’ ile ‘j’ arası bir ses çıkartın. Örnek:

zjı = yaşlı

bzje = boynuz


ЖЬ: (j) bu da Türkçedeki ‘marjinal, jimnastik’ sözcüğündeki ince ‘j’ sesidir. Bu ‘j’ sesini çıkartırken dil damağa değer. Türkçede bu ‘j’ sesi sadece ince seslilerle beraber kullanılırken, Çerkesçede bütün seslilerle beraber kullanılabilir. Örnek:

bje = arı


КЪ: (q) Bu ses dil, küçük dile çarpıtılarak çıkartılan kalın bir ‘k’ sesidir. Arapçadaki (ق) sesi ile aynıdır, ayrıca Türkçenin İç Anadolu ağzında sözcük başında ‘k’ sesleri böyle telaffuz edilir. Örnek:

atâqa = horoz

qâbze = temiz


КI: (kk) Bu harfin önüne ‘we’, ‘o’ ya da ‘u’ sesi gelirse duraklamalı bir ‘k’ sesi okutur. Bu duraklama Arapçadaki hemze (ء) sesine benzemektedir ve Kur’an sözcüğündeki duraklama gibidir. Duraklama gırtlaktan çıkartılır ve k’dan hemen önce gelir. Adeta ıkınarak ‘ku’ demeye çalışın. Örnek:

kkwen = gitmek

kkuağe = gitti


КI: (tc) Aynı harf ‘a, e, ı, i’ seslileriyle duraklamalı bir c sesi çıkartır. Burada duraklama çok kısa bir ‘t’ gibi duyulur, duraklamadan hemen sonra dişler kenetli bir şekilde ‘c’ ile ‘ç’ arası bir ses çıkartılır. Örnek:

tcâle = genç erkek 

tcımâf = kış


ЛЪ: (tl) Bu ses dil dişlerin YAN tarafına çarpıtılarak ‘t’ ve ‘l’ karışımı bir ses şeklinde çıkartılır. Dil eğer yana değil de tam ortadan, dişlerin arasından çekerek çıkartılsa, İngilizcedeki ‘three, thin, thick’ sözcüklerindeki peltek t gibi ya da Arapçadaki (ث) bir ses çıkardı. Zaten bu yüzden Arap ülkelerindeki Çerkesler bu sesi yazarken (ث) harfini kullanırlar. Örnek:

tlı = kan

tlâqwe = ayak


ЛI: (dl) Bu ses dil dişlerin YAN tarafına çarpıtılarak ‘d’ ve ‘l’ karışımı bir ses şeklinde çıkartılır. Dil eğer yana değil de tam ortadan, dişlerin arasından çekerek çıkartılsa, İngilizcedeki ‘this, that’ sözcüklerindeki peltek d gibi ya da Arapçadaki (ذ) bir ses çıkardı. Zaten bu yüzden Arap ülkelerindeki Çerkesler bu sesi yazarken (ذ) harfini kullanırlar. Örnek:

dlı = adam

pdlı = dört


ПI: (pp) Normal ‘p’ sesini çıkartırken her iki dudağımızı birbirine hafifçe değdirerek bu sesi çıkartırız. Burada aynı sesi havayı dudakların arkasında tıkayarak çıkartacaksınız. (adeta ıkınarak hoppa deyin) Örnek:

ppâtce = ince

ppe = yatak


ТI: (tt) Normal ‘t’ sesini çıkartırken dil dişlerle damak arasına çarpar. Burada aynı sesi çıkartırken havayı dilin arkasında tıkayacaksınız. (adeta ıkınarak atta diyin) Örnek:

yâtte = toprak

ttı = koç


Х: (x) Çerkesçede üç farklı ‘h’ sesi var ancak hiçbiri de Türkçedeki ‘h’ sesinin aynısı değildir. Bu sesi çıkartmak için öncelikle Türkçedeki ‘h’ sesi nasıl çıkarlır düşünün. Dil ve damak birbirine sürtmeden çıkartılan bir sestir. Çerkesçedeki ‘x’ sesini çıkartırken dil ve yumuşak damak neredeyse sürtünme aşamasına gelirler. Hatta bu yüzden sanki ‘k’ ve ‘h’ bir arada çıkartılıyormuş gibi gelir. Bu sesi ‘x’ olarak göstereceğim, yanlışlıkla ‘ks’ gibi okumayın. Bu ses Almancadaki ‘ich, Buch, machen’ sözcüklerindeki ‘ch’ sesi ve Arapçadaki (خ) sesine benzer. Aslında Türkçenin İç Anadolu ve Doğu Anadolu ağızlarında, Azeri lehçesinde, Kürtçede de mevcuttur. ‘yoh, bu toprah yahşi değil’ derken ‘h’ olarak yazılan sesler aslında ‘x’ sesidir. Örnek:

xı = altı

xâbze = Çerkes adeti

dâxe = güzel


ХЪ: (qh) Bu ses yukarıdaki ‘x’ sesinden daha kalın bir ‘h’ sesi çıkartır. Bu sesi çıkartırken dil, küçük dile sürtünür, hırlar gibi bir ses çıkar. Bazı Alman lehçelerindeki ‘ch’ sesi ve Arapçanın bazı lehçelerindeki (خ) sesi bu ses gibi kalın çıkar. Örnek:

bğâşqhue = atmaca

şıpqhu = kız kardeş


ХЬ: (h) Bu sesi göstermek için Türkçedeki ‘h’ harfini seçmiş olsam da Türkçedeki ‘h’ sesinden farklıdır. Bu ses, akciğerlere nefes çekerek çıkartılan bir ‘h’ sesidir. Arapçadaki (ح) sesi ile aynıdır. Bu ses Türkçenin Güneydoğu lehçesinde ve Kürtçede, genellikle Arapçadan girme sözcükleri okurken kullanılır. Arapçadan Türkçeye giren ‘ihtimal, Halep, sabah, imtihan’ sözcüklerinde ‘h’ sesini Güneydoğu ağzı ile okumaya çalışın, bu sesi çıkartacaksınız. Örnek:

thâ = tanrı

ha = köpek


Ц: (ts) Bu ses, dili dişlerin gövde kısmına değdirip ‘t’ ve ‘s’ sesini beraber söyleyerek çıkartılır. Rusçadaki (ц), Almancada ‘Polizei’ sözcüğündeki ‘z’ sesine, İtalyancaki ‘grazie’ sözcüğündeki ‘z’ harfinin sesine benzer. Örnek:

tse = diş


ЦI: (ds) Bu ses yukarıdaki ses gibi dil dişlerin gövde kısmına değdirilerek çıkartılır ancak sesi çıkarırken hava kesilir. ‘d’ ve ‘s’ seslerini beraber çıkartmayı deneyin. Örnek:

dse = isim

dsıukk = küçük


ЧЪ: (tç) Türkçedeki ‘ç’ sesi yumuşak, ‘damaksıl’ bir sestir, yani ‘ç’ derken dilimiz sert damağımıza değer. Yavaşça ‘çimen, çete, çay’ deyin, dilinizin damağınıza vurduğunu hissedeceksiniz. Bu sesi çıkartırken, dil damağa vurmadan ‘ç’ sesi çıkartılır. ‘t’ ile beraber söylemek dili damaktan uzak tutarak yardımcı olur. ‘Hatçe’ sözcüğünü ha-tçe diye heceleyecek şekilde okumaya çalışın. Örnek:

tçen = koşmak

tçıgı = ağaç


ЧI: (dç) Bu kalın ‘ç’ sesini çıkartırken dil damağa değmez, yukarıdaki ‘tç’ sesi gibi direkt dişlere vurur, ancak havayı da keser. ‘d’ ve ‘ç’ seslerini beraber söylemeye çalışın. Örnek:

dçıde = fıstık

dçıfe = borç


ШЪ: (şş) Türkçede ‘ş’ sesini çıkartırken dilin ortasından dişlerin ucuna doğru bir üfleme yaparız. ‘şımarık, şirin, şurup’ deyin, üflemeyi hissedeceksiniz. Şimdi aynı üflemeyi ‘damağa değdirmeden’ dişlerin gövdesine doğru kaydırınca bu kalın ‘ş’ sesi çıkar. Örnek:

pşşâşşe = genç kız

şşâbe = yumuşak

şşha = baş


ШI: (dş) Bu ‘ş’ sesini çıkartırken bir duraklama, havayı kesme oluşur. Adeta ıkınarak, sanki başta ‘d’ sesini de söylüyormuş gibi  ‘ş’ demeye çalışın. Önemli bir nokta, bu ses çıkartılırken dil, damağa değmez. Bu ses sadece ve sadece Kuzeybatı Kafkas dillerinde rastlanan bir sestir. Örnek:

dşın = yapmak

dşen = bilmek


Щ: (ş) Bu ses damaksıl yani yumuşak bir ‘ş’ sesidir, yani ‘ş’ sesini çıkartırken dil damağa sürter. Türkiye Çerkesçesinde yumuşak ve sert ayrımı pek yapılmamaktadı o yüzden de bu sesi sadece ‘ş’ olarak belirttim. Örnek:

şı = üç

şıbze = elek

şe = süt

şıdı = eşek


Doğu Çerkesçesine Ait Sesler


КХЪ : (kh) Bu ses, dil yumuşak damağa vurularak çıkartılan bir ‘k’ sesidir. Örnek:

khe = mezar

khı’e = lütfen


ФI : (pf) Bu sesi çıkartmak için ALT dudağı ÜST diş dizisine bitiştirip ‘p’ ile ‘f’ karışımı bir ses çıkartın. Bu sesi çıkartırken de bir hava kesilmesi hissedilir. Örnek:

pfıdse = siyah

pfı = iyi

mâpfe = ateş


ЩI: (tş) bu ses yukarıda anlatılan ШI yani (dş) sesine çok benzer ve havayı keserek çıkartılan bir ‘ş’ sesidir. Ancak tek farkı dil, damağa değdirilir. Örnek:

tşâle = genç erkek

tşın = yapmak

tşen = bilmek


Kaynakça:

1-Çerkes Alfabeleri. Şamil Emre Aydın. Adana 2015.

2-Wikipedia: ‘Adyghe Language’ ve ‘Kabardian Language’ makaleleri.


Bu yazı toplam 3573 defa okundu.





XAРУН-DÜZCE

BRAVO BÜLENT HOCAYA. AZICIK BAŞKA DİL ÖĞRENEN ÇERKESCE KONUŞMAYA UTANIYOR NEDENSE. DERNEKLERDE İNGİLİZCE KURSLARI AÇMAYA KALKMIŞLARDI SİVRİ AKILLI BAZI ÇERKESLER. NEYMİŞ KÜRESEL DİLMİŞ İNGİLİZCE. SANKİ KÜRESEL İNGİLİZCEYİ ŞIP DİYE ÖĞRETECEKLER KIRIK DÖKÜK KAFKAS DERNEKLERİNDE.

04 Ocak 2019 Cuma Saat 13:19
Ercan M.Kucuközcan

Bülent hocayı çok iyi anlıyorum. İnsan 10 dil bilse de kendi anadilini öğrenmek istiyor.Genetik duygusallığı ile açıklamak yeterli olmaz. Eksikliğini iliklerime kadar yaşadığım duygu.

29 Aralık 2018 Cumartesi Saat 22:00
Melihat Şeker

Anne babanız bilip konuşmuyorsa suç onların tabi ki ama sizde merak etseydiniz öğrenebilirdiniz. Çoğu öğrenmeyen, çerkesce konuşmaktan utandığı için konuşmuyor acı olan bu.

27 Aralık 2018 Perşembe Saat 21:35
Sitemizin hiçbir vakıf, dernek vs. ile ilgisi yoktur. Sitede yayınlanan tüm materyallerin her hakkı saklıdır. Sitemizde yayınlanan yazı ve yorumların sorumluluğu tamamen yazarına aittir.
Siteden kaynak gösterilmeden yazı kopyalanamaz.
Copyright © Cherkessia.Net 2009 İletişim: info@cherkessia.net